Του Αντώνη Ζήβα
Οι ανθρώπινες απώλειες ενός πολέμου είναι αβάσταχτες και αποτυπώνονται καθημερινά σε αριθμούς νεκρών, τραυματιών και ξεριζωμένων.
Υπάρχει, όμως, ένα ακόμη θύμα που σπάνια καταγράφεται στους απολογισμούς: το περιβάλλον.
Ένα οικολογικό έγκλημα που εξελίσσεται αθόρυβα, χωρίς τις εικόνες καταστροφής που προκαλεί η ισοπέδωση μιας πόλης.
ΆλλαΣχετικά άρθρα
Μια γέφυρα μπορεί να ξαναχτιστεί, ένας δρόμος να αποκατασταθεί, μια κατεστραμμένη υποδομή να αντικατασταθεί.
Ένα οικοσύστημα, όμως, δεν λειτουργεί με τους ίδιους χρόνους.
Μπορεί να χρειαστούν δεκαετίες για να αποκατασταθεί και ορισμένες φορές η απώλεια είναι οριστική.
Και το τίμημα δεν αφορά μόνο τα δέντρα, τα ψάρια και τα πουλιά.
Η ρύπανση μπορεί να περάσει στην τροφική αλυσίδα, στο νερό και στο έδαφος, αυξάνοντας σε βάθος χρόνου τον κίνδυνο σοβαρών ασθενειών, μεταξύ άλλων καρκίνων και άλλων θανατηφόρων παθήσεων.
Έτσι, ένας πόλεμος μπορεί να συνεχίζει να σκοτώνει ανθρώπους πολύ μετά το τέλος των βομβαρδισμών.
Η πετρελαϊκή ρύπανση φτάνει στα μαγκρόβια δάση του Κεσμ
Πετρελαιοκηλίδες που κινούνται κατά μήκος των νότιων ακτών του Ιράν έχουν φτάσει στα μαγκρόβια δάση Χάρα, στο νησί Κεσμ.
Οι ιρανικές αρχές αναφέρουν ότι η έκταση της μόλυνσης εξακολουθεί να αξιολογείται, ενώ η πηγή της πετρελαϊκής ρύπανσης δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί.
Ωστόσο, αρκετές πετρελαιοκηλίδες έχουν εντοπιστεί στην περιοχή από την έναρξη του πολέμου μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, προκαλώντας ανησυχία για τις επιπτώσεις μιας παρατεταμένης περιβαλλοντικής επιβάρυνσης σε έναν από τους πιο ευαίσθητους παράκτιους οικοτόπους της περιοχής.
Τα δάση Χάρα βρίσκονται στο Στενό Χουράν, το οποίο χωρίζει το νησί Κεσμ από την ηπειρωτική χώρα του Ιράν.
Oil Slick Fouls 32,000 Square Meters Off Iran’s Qeshm and Hengam Islands
Environmental damage threatens sensitive mangrove forests and sea turtle habitats as officials and maritime trackers blame a foreign bulk carrier.
#EuroPost pic.twitter.com/bOldOBBf2A— EuroPost Agency (@EuroPostAgency) August 13, 2026
Η θαλάσσια αυτή δίοδος βρίσκεται κοντά στο Στενό του Ορμούζ, έναν από τους σημαντικότερους στρατηγικούς θαλάσσιους διαδρόμους στον πλανήτη.
Το Ορμούζ συνήθως περιγράφεται μέσα από το λεξιλόγιο της γεωπολιτικής: βαρέλια πετρελαίου, δεξαμενόπλοια, ναυτιλιακές οδοί, τιμές ενέργειας και παγκόσμιο εμπόριο.
Υπάρχει, όμως, ένας άλλος χάρτης κάτω από αυτόν τον γεωπολιτικό χάρτη, ένας χάρτης που λαμβάνει πολύ λιγότερη προσοχή.
Ο αθέατος και άγνωστος στους πολλούς οικολογικός χάρτης του Ορμούζ
Το Στενό του Ορμούζ και τα γύρω ύδατα φιλοξενούν μαγκρόβια δάση, κοραλλιογενείς υφάλους, λιβάδια θαλάσσιας χλόης, αλιευτικές δραστηριότητες και παράκτιες κοινότητες.
Τα οικοσυστήματα αυτά παρέχουν, παράλληλα, κρίσιμες υπηρεσίες σε κοινωνίες που αντιμετωπίζουν ορισμένες από τις μεγαλύτερες πιέσεις στον κόσμο σε ό,τι αφορά την επάρκεια νερού.
Τα παράκτια ύδατα συνδέονται με υποδομές αφαλάτωσης, ενώ η αλιεία στηρίζει την επισιτιστική ασφάλεια και τα εισοδήματα τοπικών πληθυσμών.
Το Στενό του Ορμούζ, επομένως, δεν αποτελεί μόνο ενεργειακό «σημείο ασφυξίας». Είναι και ένα οικολογικό «σημείο ασφυξίας».
Και η παρατεταμένη σύγκρουση απειλεί και τα δύο ταυτόχρονα.
Μια πετρελαιοκηλίδα σε ανοιχτή θάλασσα αποτελεί σοβαρό περιστατικό ρύπανσης.
Η διείσδυση, όμως, πετρελαίου σε ένα οικοσύστημα μαγκρόβιων δημιουργεί ένα πολύ πιο σύνθετο πρόβλημα.
Τι είναι τα μαγκρόβια δάση και γιατί είναι τόσο ευάλωτα
Τα μαγκρόβια δάση (mangroves) είναι ιδιαίτερα παράκτια οικοσυστήματα που αποτελούνται από δέντρα και θάμνους οι οποίοι μπορούν να ζουν σε αλμυρό ή υφάλμυρο νερό, εκεί όπου η στεριά συναντά τη θάλασσα.
Φανταστείτε ένα δάσος μέσα στη θάλασσα ή ακριβώς πάνω στην ακτογραμμή, όπου τα δέντρα έχουν ένα εντυπωσιακό δίκτυο ριζών που βγαίνει πάνω από το νερό και τη λάσπη.
Τα μαγκρόβια είναι πολύ σημαντικά επειδή:
Προστατεύουν τις ακτές από κύματα, καταιγίδες και διάβρωση.
Αποτελούν καταφύγιο και τόπο αναπαραγωγής για ψάρια, καβούρια, γαρίδες και πολλά άλλα είδη.
Φιλοξενούν μεγάλο αριθμό πτηνών και άλλων οργανισμών.
Παγιδεύουν ιζήματα και ρύπους χάρη στο πυκνό ριζικό τους σύστημα.
Αποθηκεύουν πολύ μεγάλες ποσότητες «μπλε άνθρακα», συμβάλλοντας στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής.
Και γιατί είναι τόσο σοβαρό το πετρέλαιο εκεί;
Ακριβώς επειδή οι ρίζες τους λειτουργούν σαν φυσικό φίλτρο και παγίδα ιζημάτων, μπορούν να παγιδεύσουν και πετρελαϊκούς ρύπους.
Το πετρέλαιο μπορεί να κολλήσει στις ρίζες, να εισχωρήσει στη λάσπη και στα ιζήματα και να παραμείνει εκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα.
Έτσι μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τα ίδια τα δέντρα αλλά και ψάρια, οστρακοειδή, πτηνά και ολόκληρη την τροφική αλυσίδα.
Στην περίπτωση του Ιράν, τα δάση Χάρα στο νησί Κεσμ είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα τέτοιου οικοσυστήματος και έχουν ιδιαίτερη οικολογική αξία.
Το πετρέλαιο μπορεί να απομακρυνθεί από την επιφάνεια της θάλασσας.
Όταν, όμως, διεισδύσει στις ακτές και στα λεπτόκοκκα ιζήματα, η αντιμετώπισή του γίνεται πολύ δυσκολότερη.
Η μόλυνση μπορεί να επηρεάσει τις ρίζες και τα νεαρά φυτά, ενώ οργανισμοί που ζουν ή αναζητούν τροφή μέσα στα ιζήματα μπορεί να εκτεθούν σε πετρελαϊκούς ρύπους.
Τα ψάρια και τα πτηνά μπορούν επίσης να επηρεαστούν μέσω οικολογικών οδών που εκτείνονται πολύ πέρα από τα ορατά σημάδια ρύπανσης πάνω στα δέντρα.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν τελειώνει όταν η επιφάνεια της θάλασσας καθαρίσει ή όταν η ακτογραμμή πάψει να φαίνεται μαυρισμένη.
Το Κεσμ δεν είναι μεμονωμένο περιστατικό
Το Κεσμ δεν πρέπει να εξετάζεται απομονωμένα.
Νωρίτερα κατά τη διάρκεια του πολέμου, εντοπίστηκε άλλη πετρελαιοκηλίδα κοντά στο νησί Χαργκ, στον βόρειο Περσικό Κόλπο.
Δορυφορικές εικόνες έδειξαν ότι θαλάσσια ρεύματα μετέφεραν τη ρύπανση μέσω του Στενού Χουράν προς τα μαγκρόβια δάση.
Παράλληλα, ερευνητές που χρησιμοποιούν δορυφορικές παρατηρήσεις έχουν αναφέρει αξιοσημείωτη αύξηση τόσο στη συχνότητα όσο και στην έκταση των περιστατικών πετρελαϊκής ρύπανσης στον Κόλπο από την έναρξη του πολέμου.
Σε αυτό το σημείο η περιβαλλοντική σημασία της παρατεταμένης σύγκρουσης γίνεται πολύ μεγαλύτερη από εκείνη οποιασδήποτε μεμονωμένης διαρροής.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι η συσσώρευση.
Τι πρέπει να γίνει τώρα
Η πρώτη προτεραιότητα στο Κεσμ πρέπει να είναι ο περιορισμός της ρύπανσης.
Η αποτροπή της εισόδου επιπλέον πετρελαίου στα μαγκρόβια δάση είναι πολύ πιο αποτελεσματική από την προσπάθεια απομάκρυνσής του αφού έχει ήδη διεισδύσει σε ένα σύνθετο διαπαλιρροϊκό περιβάλλον.
Ο περιορισμός, ωστόσο, από μόνος του δεν αρκεί.
Οι αρχές θα πρέπει να προσδιορίσουν την πηγή και τα χημικά χαρακτηριστικά της μόλυνσης, να χαρτογραφήσουν τη χωρική της έκταση, να συνδυάσουν τις επιτόπιες παρατηρήσεις με δορυφορική παρακολούθηση και να συλλέξουν δείγματα από το νερό και τα ιζήματα.
Θα πρέπει επίσης να καθοριστούν οι βασικές συνθήκες τόσο στις πληγείσες όσο και στις μη πληγείσες περιοχές, ώστε να είναι δυνατή η σύγκριση μελλοντικών δεδομένων.
Η κατάσταση των μαγκρόβιων δασών, των υδρόβιων οργανισμών και άλλων οικολογικών δεικτών θα πρέπει να παρακολουθείται σε βάθος χρόνου.
Αυτό είναι κρίσιμο, επειδή πολλές από τις συνέπειες της πετρελαϊκής ρύπανσης δεν εμφανίζονται αμέσως.
Ο πόλεμος δυσκολεύει την περιβαλλοντική διάσωση
Τέτοιες προσπάθειες είναι πιθανό να περιορίζονται από τον ίδιο τον πόλεμο.
Οι συγκρούσεις μπορούν να μειώσουν την ικανότητα των επιστημόνων, των περιβαλλοντικών υπηρεσιών και των ομάδων αντιμετώπισης έκτακτων περιστατικών να προσεγγίσουν τα σημεία όπου η παρέμβαση είναι περισσότερο επείγουσα.
Η αντιμετώπιση, παράλληλα, πρέπει να αποφεύγει την πρόκληση πρόσθετων ζημιών.
Το παράδειγμα της πετρελαιοκηλίδας του Exxon Valdez το 1989 στα ανοικτά των ακτών της Αλάσκας είναι χαρακτηριστικό.
Η πλύση με ζεστό νερό υπό υψηλή πίεση απομάκρυνε πετρέλαιο που είχε ξεβραστεί στην ακτή, προκάλεσε όμως και σημαντικές πρόσθετες ζημιές σε οργανισμούς και οικοτόπους της παράκτιας ζώνης.
Στα μαγκρόβια δάση, όπου οι ρίζες και τα ιζήματα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα στις φυσικές διαταραχές, αντίστοιχες επιθετικές παρεμβάσεις μπορούν να κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό.
Το σημαντικότερο είναι ότι η παρακολούθηση των μαγκρόβιων δασών Χάρα δεν μπορεί να σταματήσει τη στιγμή που η ακτογραμμή θα φαίνεται καθαρή.
Το περιβάλλον δεν είναι «δευτερεύουσα» απώλεια
Κατά τη διάρκεια ενός πολέμου υπάρχει ο πειρασμός να αντιμετωπίζεται η περιβαλλοντική ζημιά ως ζήτημα δεύτερης προτεραιότητας: κάτι που μπορεί να αξιολογηθεί αφού αντιμετωπιστούν η στρατιωτική στρατηγική, η διπλωματία, ο ενεργειακός εφοδιασμός και οι οικονομικές απώλειες.
Αυτή η ιεράρχηση, όμως, είναι δύσκολο να δικαιολογηθεί.
Τα περιβαλλοντικά συστήματα είναι υποδομές.
Τα μαγκρόβια προστατεύουν τις ακτές και διατηρούν θαλάσσια οικοσυστήματα.
Η αλιεία στηρίζει τα μέσα διαβίωσης και την επισιτιστική ασφάλεια. Τα εδάφη στηρίζουν τη γεωργία.
Οι υδροφορείς αποθηκεύουν νερό, ενώ τα παράκτια ύδατα τροφοδοτούν μονάδες αφαλάτωσης.
Τα υγιή οικοσυστήματα παρέχουν μορφές ανθεκτικότητας που γίνονται ακόμη σημαντικότερες και όχι λιγότερο σημαντικές σε περιόδους πολιτικής και οικονομικής αστάθειας.
Η καταστροφή ή η υποβάθμισή τους δημιουργεί, επομένως, ένα κόστος που μπορεί να συνεχίσει να αυξάνεται πολύ μετά το τέλος των στρατιωτικών επιχειρήσεων.
Μια γέφυρα ξαναχτίζεται. Ένα οικοσύστημα όχι πάντα
Και εδώ βρίσκεται ίσως η σημαντικότερη διαφορά.
Μια γέφυρα μπορεί να ξαναχτιστεί. Ένας αγωγός μπορεί να αντικατασταθεί. Ένα κτίριο μπορεί να ανοικοδομηθεί.
Ένα οικοσύστημα, όμως, δεν μπορεί απαραίτητα να «ανακατασκευαστεί».
Ένα ώριμο μαγκρόβιο δάσος είναι αποτέλεσμα βιολογικών διεργασιών που εξελίσσονται σε βάθος χρόνου.
Η αποκατάσταση των οικολογικών λειτουργιών που χάθηκαν μπορεί να χρειαστεί χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες, ενώ ορισμένες αλλαγές μπορεί να αποδειχθούν εξαιρετικά δύσκολο να αντιστραφούν.
Και όσο περισσότερο παραμένουν οι ρύποι στο περιβάλλον, τόσο περισσότερο αυξάνεται ο κίνδυνος να μεταφερθούν από τα ιζήματα και το νερό στους οργανισμούς, στην τροφική αλυσίδα και τελικά στον άνθρωπο.
Οι άμεσες ανθρώπινες απώλειες ενός πολέμου είναι οδυνηρά ορατές.
Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες της περιβαλλοντικής ρύπανσης είναι πολύ πιο ύπουλες: μπορεί να εμφανιστούν χρόνια αργότερα και να συνδεθούν με χρόνιες παθήσεις, καρκίνους και άλλες σοβαρές ασθένειες.
Γι’ αυτό και ο πραγματικός ανθρώπινος απολογισμός ενός οικολογικού πολέμου μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερος από αυτόν που καταγράφεται την ώρα των εχθροπραξιών.
Το ερώτημα που ξεπερνά το Ιράν
Γι’ αυτό όσα συμβαίνουν στο Κεσμ αξίζουν προσοχής πολύ πέρα από το Ιράν.
Το ερώτημα δεν είναι ακόμη αν η συγκεκριμένη πετρελαϊκή μόλυνση συνιστά οικολογική καταστροφή.
Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επαρκούν για ένα τέτοιο οριστικό συμπέρασμα.
Το σημαντικότερο ερώτημα είναι τι μας αποκαλύπτει το ίδιο το περιστατικό.
Μας δείχνει ότι σε μια περιοχή όπου τεράστιοι όγκοι υδρογονανθράκων, πυκνή θαλάσσια κυκλοφορία, κρίσιμες υδάτινες υποδομές και εύθραυστα παράκτια οικοσυστήματα συνυπάρχουν σε μια εξαιρετικά περιορισμένη γεωγραφική ζώνη, ο περιβαλλοντικός κίνδυνος δεν μπορεί να διαχωριστεί από τον γεωπολιτικό κίνδυνο.
Εάν η σύγκρουση στο Ιράν συνεχιστεί, η πιθανότητα νέων ατυχημάτων, ζημιών στις υποδομές, περιστατικών ρύπανσης και διακοπής της περιβαλλοντικής διαχείρισης θα αυξάνεται.
Ορισμένες συνέπειες θα είναι άμεσα ορατές: καμένα ή κατεστραμμένα πλοία, μαυρισμένες ακτές, νεκρή βλάστηση.
Άλλες, όμως, θα συσσωρεύονται αθόρυβα – στα ιζήματα, στα εδάφη, στα υπόγεια ύδατα, στις τροφικές αλυσίδες και σε οικοσυστήματα που ήδη δέχονται τεράστια πίεση.
Και αυτές οι συνέπειες μπορεί τελικά να αποδειχθούν πολύ πιο δύσκολο να διορθωθούν.
Οι πόλεμοι κάποτε τελειώνουν. Οι πετρελαιοκηλίδες μπορεί να διαλυθούν από την επιφάνεια της θάλασσας.
Τα πλοία μπορεί να απομακρυνθούν, οι υποδομές να ξαναχτιστούν και οι ακτές να καθαριστούν.
Η φύση, όμως, δεν ακολουθεί το ίδιο χρονοδιάγραμμα.
Και ορισμένες από τις πληγές που ανοίγει ένας πόλεμος στο περιβάλλον μπορεί να παραμείνουν εκεί για πολύ περισσότερο από όσο θα διαρκέσει η ίδια η σύγκρουση.
Αρκετές φορές ακόμη και για πάντα.
Πηγή: skai.gr
