Γιούργκεν Χάμπερμας: Σίγησε η σοφή φωνή της Γερμανίας

Η Γερμανία θρηνεί από χθες Σάββατο ένα από τα σημαντικότερα σημεία αναφοράς της: ο Γιούργκεν Χάμπερμας ήταν ο διανοούμενος που συνόδευσε την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας σε όλες τις στιγμές που την διαμόρφωσαν. Ευτύχησε να δει τις ιδέες του να πλησιάζουν, έστω για λίγο, την πολιτική πραγματικότητα στη χώρα του, γέμισε αισιοδοξία με το ευρωπαϊκό εγχείρημα, αλλά ατύχησε να ζήσει επίσης την κατάρριψη του οράματός του, με την πρόσφατη διάσπαση της Δύσης ως κοινού πολιτικού χώρου.

Οι τίτλοι στους επικήδειους και τα αφιερώματα του Γιούργκεν Χάμπερμας, που πέθανε σε ηλικία 96 ετών, είναι ενδεικτικοί του μεγέθους του, αλλά και της επιδραστικότητάς του στη γερμανική κοινωνία και κυρίως στον χώρο της επικοινωνίας και του δημοσίου διαλόγου.

Για το «τέλος μιας τεράστιας εποχής» γράφει το περιοδικό Der Spiegel, επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι «η εποχή πάντως είχε ήδη τελειώσει πριν από τον θάνατό του και ο ίδιος είχε την ατυχία να σταθεί για λίγο στα ερείπιά της». Ως «ένθερμο διαφωτιστή ως το τέλος» και «θεμελιώδη ερευνητή μιας καλύτερης κοινωνίας» τον περιγράφει η εφημερίδα Die Zeit, τονίζοντας ότι «δίδαξε στους Γερμανούς να σκέφτονται με όρους συμβιβασμού, χωρίς ωστόσο ο ίδιος να φοβηθεί τις αντιπαραθέσεις». Στο Tageschau του ARD αναφέρεται ως «αφοσιωμένος κοινωνικός κριτικός και παρεμβατικός στοχαστής». «Χάμπερμας, ο Μέγας», γράφει η Bild, η οποία από τη δική της οπτική γωνία τον περιγράφει ως «παρουσιαστή της φιλοσοφίας», ως τον «πιο λαμπρό άνθρωπο της Γερμανίας», τη «σοφή φωνή» της.

Μαρξιστής και κοσμοπολίτης

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας έλεγε ότι η ζωή των φιλοσόφων συνήθως δεν είναι συναρπαστική. Ο ίδιος όμως, «πλήρης ημερών», έζησε συναρπαστικούς καιρούς, οι οποίοι άλλοτε τον ενέπνευσαν, άλλοτε τον ενθουσίασαν κι άλλοτε τον απογοήτευσαν.

Η ζωή του ούτε λίγο ούτε πολύ αντικατοπτρίζει την ιστορία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας, καθώς είναι ίσως ο σημαντικότερος πνευματικός σύντροφός της, με διακριτή συμβολή σχεδόν σε κάθε συζήτηση που διαμόρφωσε τη χώρα.

Η αρχή των σπουδών του συνέπεσε με την εποχή της ίδρυσης της Ομοσπονδιακής Γερμανίας, της οποίας υπήρξε αρχικά δεινός επικριτής. Έγινε μαρξιστής, αλλά παρά τη συμπάθειά του για τους επαναστατημένους φοιτητές του 1968, στεκόταν πάντα απέναντι στην ακόμη τότε λανθάνουσα βία που κρυβόταν στα κινήματα.

Το 1967 στη Φρανκφούρτη, ο τότε καθηγητής Χάμπερμας έμπαινε ήδη στο αυτοκίνητό του για να επιστρέψει στο σπίτι από το πανεπιστήμιο, όταν ξαφνικά άλλαξε γνώμη κι επέστρεψε στο αμφιθέατρο, για να προειδοποιήσει τους φοιτητές για τον «επικείμενο αριστερό φασισμό». Λίγο καιρό αργότερα ιδρύθηκε η Φράξια του Κόκκινου Στρατού (RAF).

Το όραμα της «νέας Γερμανίας»

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας υπήρξε υποστηρικτής του φιλελεύθερου προσανατολισμού του κράτους και της κοινωνίας, του κράτους δικαίου και του εξαντλητικού διαλόγου. Κάπου εκεί, στο τέλος της δεκαετίας του 1980 και τη δεκαετία του 1990, είδε τις ιδέες του να πλησιάζουν εντυπωσιακά την πολιτική πραγματικότητα της εποχής. Παρά το γεγονός ότι αιφνιδιάστηκε από την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ και την επανένωση της Γερμανίας, του άρεσε η σκέψη ενός νέου αυτοπροσδιορισμού της Γερμανίας στη βάση δημοκρατικών ιδεών που κατά το παρελθόν είχαν παταγωδώς αποτύχει στη χώρα: του «συνταγματικού πατριωτισμού» χωρίς εθνικά αισθήματα και σύμβολα, χωρίς ιστορική συνέχεια, χωρίς σημεία ταυτοποίησης πέρα από την οικονομία, το Σύνταγμα, το νόμισμα και… την εθνική ομάδα ποδοσφαίρου. Με σεβασμό σε αρχές, ελευθερίες και ανθρώπινα δικαιώματα, για τα οποία ποτέ πριν δεν φημιζόταν.

Σε άρθρα του περιέγραφε συχνά τη γερμανική ιστορία ως παράδειγμα του πώς μια χώρα που έχει διαπράξει ένα από τα μεγαλύτερα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας μπορεί να ξαναγεννηθεί από τις στάχτες της, να αναδυθεί από τη σκιά των πράξεών της, να διδαχθεί από το παρελθόν της και να βελτιωθεί.

Κάπου εκεί η Γερμανία ανακάλυψε την Ευρώπη, πριν γίνει το γραφειοκρατικό δυσκίνητο μοντέλο του σήμερα. Όταν ενσάρκωνε το όραμα για ολοκλήρωση, νέα ταυτότητα και ατελείωτες ευκαιρίες. Όταν ήταν, με λίγα λόγια, το μέλλον.

«Τη δεκαετία του 1990 υπήρξε μια σύντομη περίοδος κατά την οποία μπορούσε κανείς να ελπίζει ότι η Ευρώπη θα συσπειρωνόταν και ότι οι ΗΠΑ θα χρησιμοποιούσαν τη δύναμη μιας ακόμη αδιαμφισβήτητης υπερδύναμης για περαιτέρω βήματα προς την παγκόσμια εφαρμογή της τάξης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων που καθιερώθηκε μετά το 1945», έγραψε ο ίδιος στο τελευταίο του βιβλίο.

Το 1965, ως ανερχόμενο αστέρι της Σχολής της Φρανκφούρτης, ξεκίνησε το πρώτο του μεγάλο ταξίδι για τις ΗΠΑ, με το αίσθημα του «Ευρωπαίου επαρχιώτη». Ζούσε ήδη σε μια δημοκρατία υπό αμερικανική επιτήρηση, γοητευόταν από το «Αμερικανικό Όνειρο» και τον πραγματισμό των ΗΠΑ, τις οποίες θεωρούσε πυξίδα για τον δυτικό προσανατολισμό της χώρας του. Η μεγαλύτερη επιτυχία της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας ήταν για τον Χάμπερμας «το άνευ όρων άνοιγμα στην πολιτική κουλτούρα της Δύσης έπειτα από αιώνες αυταρχισμού και υπακοής».

Όλα αρχίζουν με τη γλώσσα

Το όπλο για την ιδεατή κοινωνία του Γιούργκεν Χάμπερμας είναι η γλώσσα. «Είναι αυτό που μας διαφοροποιεί στη φύση», εξηγούσε ο ίδιος και το περιέγραψε σε 1.200 σελίδες, στο έργο που τον καθιέρωσε, τη «Θεωρία της Επικοινωνιακής Δράσης». Η γλώσσα είναι «η ικανότητά μας ως είδους». «Μιλάμε, άρα υπάρχουμε», επαναλάμβανε. Ο ίδιος γεννήθηκε με λαγώχειλο, που τον εμπόδιζε να μιλήσει καθαρά, σε μια ναζιστική Γερμανία που δεν φημιζόταν για την ανοχή της στην αναπηρία, κι υπεβλήθη σε δύο επεμβάσεις. Αργότερα θα απέδιδε σε αυτόν του τον περιορισμό την εμμονή του στον γραπτό λόγο, τον οποίο θεωρούσε ανώτερο. Η επικοινωνία, η επίπονη οικοδόμηση συναινέσεων, η ατελείωτη συζήτηση υπήρξε πάντα το πεδίο του. Πίστευε στην αντιπαράθεση, στον διάλογο μέχρι τελικής πτώσης και ταυτίστηκε με τον όρο «λόγος χωρίς κυριαρχία» ή «μη επιβεβλημένη δύναμη του καλύτερου επιχειρήματος».

Απατηλά όνειρα και πικρό τέλος

Ο Γερμανός φιλόσοφος, παρά την επιτυχία και την αναγνώριση, δεν έφυγε ευχαριστημένος. Εκτός από τα γεγονότα της προσωπικής του ζωής, τον θάνατο της κόρης του πριν από δύο χρόνια και την απώλεια πέρυσι της επί 70 χρόνια συζύγου του, όσοι είχαν το προνόμιο της πρόσβασης στο θρυλικό αμερικανικών επιρροών σπίτι – ησυχαστήριο στο Στάρνμπεργκ της Βαυαρίας έλεγαν ότι τα τελευταία χρόνια βίωνε συχνά φάσεις απελπισίας. Ο ιστορικός Φίλιπ Φελς μετέφερε στο Spiegel ότι ο Γιούργκεν Χάμπερμας έβλεπε να «χάνονται βήμα-βήμα» όλα όσα πίστευε. «Ο κόσμος στον δρόμο προς τον κοσμοπολιτισμό; Αυτά είναι όλα στο παρελθόν», έλεγε μόνος του και δυσκολευόταν να αποδεχθεί το τέλος της Δύσης ως ενιαίου πολιτικού χώρου με παγκόσμια επιρροή.

«Από δω και πέρα, πρέπει να προχωρήσουμε μόνοι μας», έγραφε στο τελευταίο άρθρο του, τον περασμένο Δεκέμβριο, αναφερόμενος στη διατλαντική σχέση που χάθηκε. «Η Αμερική που ενσάρκωσε μια συγκεκριμένη ιδέα της Δύσης δεν υπάρχει πια. Αυτό που συμβαίνει εκεί – οι εκκαθαρίσεις της εκτελεστικής εξουσίας, η εξουδετέρωση των νόμων, η σιωπή της κοινωνίας των πολιτών – συνιστά αλλαγή καθεστώτος που νομιμοποιείται από την κάλπη. Η Ευρώπη, παγιδευμένη σε μια συμμαχία που έχει χάσει την κανονιστική της συνοχή, είναι καιρός να κάνει έναν απολογισμό, όσο πικρός κι αν είναι, χωρίς να χάσει την ελπίδα», τόνιζε κι έκανε λόγο για «ελάχιστα αναστρέψιμο πια μετασχηματισμό του πολιτικού συστήματος» στις ΗΠΑ και «εν εξελίξει δημοκρατικά νομιμοποιημένη διάλυση της παλαιότερης δημοκρατίας του κόσμου».

Προειδοποιούσε για μια πορεία προς «πολιτικά αυταρχικό, τεχνοκρατικά διοικούμενο, αλλά οικονομικά ελευθεριακό» σύστημα, καθώς οι πιθανοί διάδοχοι του Ντόναλντ Τραμπ «έχουν ακόμη πιο κλειστή κοσμοθεωρία από τον παθολογικά ναρκισσιστή πρόεδρο που είναι προσανατολισμένος σε βραχυπρόθεσμες προσωπικές νίκες και επιβραβεύσεις και θα προτιμούσε να ήταν μεγιστάνας με Νόμπελ Ειρήνης παρά πολιτικός με όραμα».

Ο Γιούργκεν Χάμπερμας υπήρξε ανέκαθεν ένθερμος υποστηρικτής της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, της συμπλήρωσης της νομισματικής με την πολιτική ένωση. Αυτό μάλιστα ήταν και ένα από τα αιχμηρότερα σημεία της κριτικής του προς την Άγγελα Μέρκελ, την οποία κατηγορούσε ότι «αγνόησε ψυχρά» τις εκκλήσεις του Εμανουέλ Μακρόν και παρέμεινε «μόνο ρητορικά φιλοευρωπαία», απορρίπτοντας τις γαλλικές προτάσεις για στενότερη οικονομική ολοκλήρωση, ακόμη και για ευρωομόλογα.

Είχε άλλωστε σταθεί ιδιαίτερα επικριτικά απέναντι στη λιτότητα που επιβλήθηκε στην Ελλάδα κατά την περίοδο της κρίσης χρέους. Στο ίδιο πνεύμα, επέκρινε τον σημερινό καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς διότι, ως «γνήσιο τέκνο του Βόλφγκανγκ Σόιμπλε», δεν δείχνει διάθεση να λάβει σοβαρά μέτρα για τη δημιουργία μιας Ευρωπαϊκής Ένωσης ικανής να δράσει στην παγκόσμια πολιτική σκηνή. Με τα δικά του λόγια: «Στο τέλος μιας πολιτικά μάλλον ευνοημένης ζωής, το παρόλα αυτά ικετευτικό συμπέρασμα δεν μου έρχεται εύκολα: Η περαιτέρω πολιτική ολοκλήρωση έστω του πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν ήταν ποτέ τόσο ζωτικής σημασίας για την επιβίωσή μας όσο είναι σήμερα. Και ποτέ τόσο απίθανη».

Πηγή: ΑΠΕ – ΜΠΕ