«Προληπτική» άμυνα: Έχει έρεισμα η επίθεση κατά του Ιράν;

ΗΠΑ και Ισραήλ αιτιολογούν την επίθεση κατά του Ιράν ως «προληπτικό» χτύπημα κατά της ιρανικής απειλής, στο πλαίσιο νόμιμης άμυνας. Έχει όμως νομικό έρεισμα αυτός ο ισχυρισμός βάσει διεθνούς δικαίου;Από το Σάββατο το πρωί και με την υποστήριξη των ΗΠΑ το Ισραήλ ξεκίνησε επίθεση εναντίον ιρανικών στόχων, πετυχαίνοντας μεταξύ άλλων, όπως επιβεβαιώθηκε και από τις ιρανικές αρχές, να σκοτώσει τον Ανώτατο Ηγέτη της χώρας, Αλί Χαμενεΐ.

Ο υπουργός Άμυνας του Ισραήλ, Ισραέλ Κατζ, δικαιολόγησε την επίθεση ως εξής: «Το κράτος του Ισραήλ εξαπέλυσε προληπτικό πλήγμα κατά του Ιράν, ώστε να εξαλείψει απειλές κατά του κράτους του Ισραήλ». Ο δε πρόεδρος Τραμπ υποστήριξε πως «στόχος μας είναι να προστατεύσουμε τον αμερικανικό λαό εξαλείφοντας την άμεση απειλή από το ιρανικό καθεστώς».

Ωστόσο, είναι μάλλον αμφίβολο έως ανυπόστατο το επιχείρημα περί «προληπτικής» νόμιμης άμυνας κατά το διεθνές δίκαιο – όχι μόνο επειδή στην προκείμενη περίπτωση οι στενές προϋποθέσεις περί νόμιμης άμυνας δεν έχουν εφαρμογή, αλλά επειδή γενικώς η επίκληση «προληπτικής» άμυνας δεν θεμελιώνει δυνατότητα παρέκκλισης από τον κανόνα περί απαγόρευσης χρήσης βίας.

Οι προϋποθέσεις νόμιμης άμυνας

Η κατ’ αρχήν απαγόρευση χρήσης βίας έναντι άλλου κράτους εδράζεται στο άρθρο 2 παράγραφος 4 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Εξαίρεση από το εν λόγω άρθρο μπορεί να υπάρξει στο πλαίσιο νόμιμης άμυνας κράτους, η οποία με τη σειρά της απαιτεί παρούσα και άμεσα επικείμενη επίθεση ή επίθεση που έχει ήδη ξεκινήσει. Εναλλακτικά, η χρήση στρατιωτικής βίας μπορεί να επιτραπεί βάσει απόφασης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.

Το Ιράν ωστόσο δεν είχε εκτελέσει επίθεση σε βάρος του Ισραήλ τα προηγούμενα 24ωρα, ούτε και υπήρχαν απτά στοιχεία πως ετοιμαζόταν να πράξει κάτι τέτοιο στο άμεσο μέλλον. Και σε κάθε περίπτωση, κατά το διεθνές δίκαιο τα «προληπτικά χτυπήματα» στο πλαίσιο υποτιθέμενης νόμιμης άμυνας για επίθεση που θεωρείται πως θα λάβει χώρα στο μέλλον είναι σαφώς παράνομα – ακόμα και σε περίπτωση που το Ιράν διέθετε πυρηνικά όπλα, κάτι που επίσης ούτως ή άλλως δεν ισχύει επί του παρόντος.

Κατά παράβαση της υποχρέωσης αποχής από τη χρήση βίας είχαν εκτελεστεί και οι επιθέσεις Ισραήλ και ΗΠΑ εναντίον ιρανικών εγκαταστάσεων το καλοκαίρι του 2025. Τότε οι επιθέσεις είχαν θεμελιωθεί στην ανάγκη καθυστέρησης του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος – και ως εκ τούτου περιορίζεται έτι περαιτέρω η πειστικότητα της επιχειρηματολογίας για τη χθεσινή επίθεση.

Το απαραβίαστο της εθνικής κυριαρχίας

Είναι γνωστή η καταπίεση που υφίσταται ο ιρανικός λαός από το θεοκρατικό καθεστώς, όπως και η άγρια καταστολή των διαδηλώσεων και η κατάπνιξη των αντιφρονούντων στη χώρα ειδικότερα τους τελευταίους μήνες. Δυστυχώς ή ευτυχώς ωστόσο, αυτά δεν επαρκούν για τη στοιχειοθέτηση ερείσματος στρατιωτικής επίθεσης εναντίον του Ιράν.

Όπως εξηγεί και ο νομικός και ειδικός σε θέματα διεθνούς δικαίου Κρίστοφ Ζάφερλινγκ σε συνέντευξή του στην tagesschau, «στο διεθνές δίκαιο υπάρχει στην πραγματικότητα μία σαφής, συνολική απαγόρευση της χρήσης βίας, όπως και υποχρέωση σεβασμού της εδαφικής ανεξαρτησίας και πολιτικής ακεραιότητας ενός κυρίαρχου κράτους».

Σύμφωνα με τον ίδιο «η νόμιμη άμυνα μπορεί να έχει και προληπτικό χαρακτήρα, προϋποθέτει ωστόσο ένοπλη επίθεση και επιτρέπεται μονάχα σε περίπτωση άμεσα επικείμενης, συντριπτικής ανάγκης, δίχως να υπάρχει άλλος χρόνος ή μέσα αποτροπής. Στην προκειμένη περίπτωση ωστόσο έχουμε δύο κράτη, τις ΗΠΑ και το Ιράν, που διαπραγματεύονταν μεταξύ τους. Οπότε δεν μπορεί να ειπωθεί πως δεν απέμενε χρόνος για άλλα μέτρα. Κατά συνέπεια δεν βλέπω να πληρούνται οι προϋποθέσεις που αναγνωρίζει το εθιμικό διεθνές δίκαιο». Το αυτό μάλιστα ισχύει και για το Ισραήλ, διότι και για αυτό «η απειλή ήταν αφηρημένη και γενική, χωρίς τον απαιτούμενο συγκεκριμένο κίνδυνο».

Όσον αφορά δε τον περιορισμό των πυρηνικών δυνατοτήτων ενός κράτους, αυτή δεν προβλέπεται να γίνεται διά της στρατιωτικής βίας, παρά μόνο μέσω διαπραγματεύσεων και συγκεκριμένων μηχανισμών ελέγχου, εντός δηλαδή μίας νομικής και διαβουλευτικής διαδικασίας.

«Προδήλως παράνομη η επίθεση στο Ιράν»

Παρόμοια στάση υιοθετεί σε άρθρο του στην ιστοσελίδα του διακεκριμένου Ευρωπαϊκού Περιοδικού Διεθνούς Δικαίου (European Journal of International Law) και ο ειδικός σε θέματα δικαίου της χρήσης βίας και καθηγητής Δημοσίου Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ, Μάρκο Μιλάνοβιτς.

Ο Μιλάνοβιτς επισημαίνει πως η επίθεση είναι «προδήλως αντικείμενη» στο διεθνές δίκαιο, καθώς το Ιράν ούτε είχε εκφράσει πρόθεση επίθεσης εναντίον του Ισραήλ και των ΗΠΑ, ούτε έχει τις δυνατότητες για κάτι τέτοιο, ούτε και ήταν αναγκαία η άμεση χρήση βίας για την αποτροπή επίθεσης. Ο ίδιος υπενθυμίζει δε πως μετά τις επιθέσεις του περασμένου καλοκαιριού ο πρόεδρος Τραμπ είχε δηλώσει πως το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα «εξαλείφθηκε πλήρως» – και επομένως, δεδομένης της απουσίας στοιχείων για ανασυγκρότηση του προγράμματος αλλά και των εν εξελίξει διαπραγματεύσεων ΗΠΑ-Ιράν, η επίθεση εναντίον της χώρας είναι αδύνατον να χαρακτηριστεί ως αναγκαία. Ο μόνος τρόπος για να θεωρηθεί σύννομη με το διεθνές δίκαιο η επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ είναι να διασταλούν τόσο τα όρια αξιολόγησης, ώστε να αιτιολογηθεί η χρήση βίας έναντι πάσας αντιλαμβανόμενης μελλοντικής απειλής. Τότε ωστόσο, όπως παρατηρεί ο ειδικός, δεν θα μιλούσαμε πλέον για νόμιμη άμυνα, αλλά για «πλήρη αποδόμηση του jus ad bellum».

Πηγές: tagesschau, taz, EJIL:Talk!

Πηγή: Deutsche Welle