Στη θολή, σχεδόν μυστικιστική ατμόσφαιρα ενός τουρκικού λουτρού, ο κόσμος μοιάζει να σταματά. Μέσα στη ζεστή αγκαλιά του χαμάμ, οι ήχοι πνίγονται. Απαλό φως από τα οκούλι, τα «μάτια» στον μεγάλο τρούλο στην οροφή, χαράζει σχέδια στις μαρμάρινες επιφάνειες. Το τρεχούμενο νερό και οι βρύσες που στάζουν απαλά, αγγίζουν τις άκρες της συνείδησης σαν νανούρισμα.
Το να πας σε χαμάμ είτε στην Κωνσταντινούπολη, είτε σε οποιαδήποτε πόλη της Τουρκίας, είναι πολύ διαφορετικό από το να βρίσκεσαι στο μπάνιο του σπιτιού σου ή ακόμη και σε ένα ιδιωτικό δωμάτιο ενός day spa.
«Στο μπάνιο ή στο ντους είσαι μόνος, αλλά το χαμάμ είναι δημόσιος χώρος», λέει στο CNN ο Αχμέτ Ιγντιρλιγκίλ, αρχιτέκτονας και ειδικός στον πολιτισμό και την ιστορία των τουρκικών λουτρών. «Είναι κοινωνικό μέρος και ένα μοναδικό ιστορικά μέρος για τις γυναίκες, ώστε να κοινωνικοποιούνται εκτός σπιτιού χωρίς να χρειάζονται άδεια».
ΆλλαΣχετικά άρθρα
Στο παρελθόν, γυναίκες από εύπορες οικογένειες επισκέπτονταν τακτικά το χαμάμ. Μερικές μάλιστα διέθεταν δικό τους χαμάμ στο σπίτι. Καθεμία χρησιμοποιούσε προσωπικά αντικείμενα, όπως το hamam tası, ένα μπολ με ανάγλυφα μοτίβα, μερικές φορές στολισμένο ακόμη και με κοσμήματα, για να ρίχνει νερό στο σώμα της. Χρησιμοποιούσαν επίσης σατέν υφάσματα κεντημένα με μετάξι ή λινό με δαντέλα στο τελείωμα, και το πεστέμαλ, ή πετσέτα. Παραδοσιακά φτιαγμένη από καθαρό βαμβάκι, η καλύτερη έχει χειροποίητο τελείωμα (selvedge αντί για στρίφωμα), ώστε να μη ξεφτίζει.
Πολυάριθμοι περίπλοκοι κανόνες καθαριότητας — «μετά το σεξ, την έμμηνο ρύση ή τον τοκετό», συνεχίζει ο Ιγντιρλιγκίλ, από την προσευχή έως τον γάμο και τη γέννα, έχουν διαμορφωθεί και τελειοποιηθεί μέσα στους αιώνες. Ακόμη και σήμερα, γυναίκες σε μικρές πόλεις πηγαίνουν στο χαμάμ για να ξεφύγουν από τους οικιακούς τους ρόλους ή για να αναζητήσουν νύφες για τους γιους τους.
Ο Ιγντιρλιγκίλ εξηγεί ότι κάθε χαμάμ έχει τουλάχιστον τρεις χώρους, προσεκτικά σχεδιασμένους για να ενισχύουν την εμπειρία. Πρώτα είναι η είσοδος, που θερμαινόταν παραδοσιακά από σομπά, ξυλόσομπα ή φωτιά. Εκεί βρίσκονται τα αποδυτήρια και ένας χώρος ανάπαυσης μετά το λουτρό. Μια μικρή πόρτα οδηγεί σε ημίθερμο δωμάτιο με τουαλέτες, αποτριχωτικές υπηρεσίες και γούρνα (μαρμάρινες λεκάνες). Ο κύριος και μεγαλύτερος χώρος έχει στο κέντρο του το göbek taşı, μια υπερυψωμένη μαρμάρινη πλάκα, με περισσότερες γούρνες κατά μήκος των τοίχων. Μερικά χαμάμ έχουν μικρότερα δωμάτια, τα halvet (θερμά δωμάτια), στα πλάγια ή στις γωνίες του göbek taşı.
«Η δομή είναι πολύ σημαντική, γιατί πρόκειται για ένα ταξίδι μέσα και έξω από το χαμάμ», λέει ο Ιγντιρλιγκίλ. «Τα δύο τελευταία δωμάτια έχουν πάντα τρούλο, και το ύψος τους είναι πάντα μεγαλύτερο από το πλάτος. Τα ανοίγματα στον τρούλο ενισχύουν την ατμόσφαιρα και αυξάνουν την αίσθηση του χώρου. Μοιάζουν με αστέρια στον ουρανό και είναι σαν να κοιτάς το σύμπαν.»
Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για το χαμάμ Τζαγαλογλού. Χτισμένο το 1741 για να χρηματοδοτήσει τη βιβλιοθήκη του Σουλτάνου Μαχμούτ, έχει εσωτερικό από λευκό μάρμαρο. Το αποτέλεσμα είναι σαν να επιπλέεις σε σύννεφο. Με τη «ζέστη, την υγρασία και τον ήχο, που πάλλεται σαν καρδιακός χτύπος, νιώθεις σαν να βρίσκεσαι στη μήτρα», λέει ο Ιγντιρλιγκίλ.
Η Ελίφ Καρτάλ, υπεύθυνη φιλοξενίας και λειτουργίας του Ζεϊρέκ Τσινιλί Χαμάμ, εργάζεται σε τουρκικά λουτρά σχεδόν 20 χρόνια. Αναφέρει ότι, ενώ τα περισσότερα χαμάμ προσφέρουν παρόμοιες υπηρεσίες όπως το kese (απολέπιση σώματος με ειδικό γάντι) και το τουρκικό köpük masaj (μασάζ με σαπουνάδα), «υπάρχουν διαφορές στον τρόπο λειτουργίας τους, άλλοτε λόγω προτίμησης και άλλοτε λόγω της ίδιας της κατασκευής τους».
Από τα 237 χαμάμ της Κωνσταντινούπολης, μόνο 60 παραμένουν σε λειτουργία. Τα μικρότερα διαθέτουν συνήθως μία μόνο εγκατάσταση, πράγμα που σημαίνει ότι άνδρες και γυναίκες λούζονται σε διαφορετικές ώρες ή ακόμη και σε διαφορετικές μέρες. Τα μεγαλύτερα, ιστορικά χαμάμ, όπως το Ζεϊρέκ Τσινιλί και το πολυτελές Αγία Σοφία Χαμάμ της Χουρρέμ Σουλτάν, έχουν ξεχωριστούς χώρους για άνδρες και γυναίκες. Το τελευταίο, που σχεδιάστηκε το 1556 για τη Ροξολάνα, σύζυγο του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς, από τον Μιμάρ Σινάν, τον αρχιτέκτονα της Οθωμανικής αυλής, ήταν το πρώτο που είχε τμήμα γυναικών ίδιο με εκείνο των ανδρών.
Η Ελίφ Ταμτάρταρ, natır (γυναίκα λουτράρισσα) στο Ζεϊρέκ Τσινιλί Χαμάμ με 25 χρόνια εμπειρίας, λέει ότι οι πελάτες πρέπει να αποφύγουν μερικά πράγματα πριν την επίσκεψη: «Μην κάνετε αποτρίχωση αμέσως πριν το χαμάμ και αποφύγετε λοσιόν και λιπαρά προϊόντα την προηγούμενη μέρα, γιατί μειώνουν την αποτελεσματικότητα του kese, καθώς κάνουν το γάντι να γλιστρά στο δέρμα». Προτείνει επίσης ελαφρύ φαγητό πριν και αποχή από αλκοόλ, γιατί η ζέστη μπορεί να προκαλέσει δυσφορία.
Όλα τα χαμάμ διαθέτουν αποδυτήρια όπου αφήνεις ρούχα και κλειδώνεις τιμαλφή. Συνήθως παρέχουν μιας χρήσης εσώρουχα, αλλά μπορείς να φορέσεις τα δικά σου ή μαγιό. Επειδή το kese καλύπτει όλο το σώμα, το ολόσωμο μαγιό δεν συνιστάται — και πρέπει να είσαι έτοιμος να σου σηκώσουν ή να σου κατεβάσουν το εσώρουχο.
Η απόλυτη πολυτέλεια
Το να σε πλένει κάποιος άλλος είναι η απόλυτη πολυτέλεια. Σε ταξιδεύει πίσω σε παιδικές μνήμες, όταν ήσουν ζεστός, νυσταγμένος και φροντισμένος.
Αφού αλλάξεις και τυλιχτείς σε πεστέμαλ, σε περιμένει η natır σου — ή ο tellak για τους άνδρες. Στο Ζεϊρέκ Τσινιλί Χαμάμ σε πιάνουν απαλά από το χέρι και σε οδηγούν στο κεντρικό δωμάτιο. Εκεί σε ξεπλένουν με ζεστό νερό και σε ξαπλώνουν σε μια πετσέτα πάνω στο göbek taşı. Η ζέστη του μαρμάρου και η ευχάριστη ατμόσφαιρα χαλαρώνουν απόλυτα και, όταν περάσουν τα 15 λεπτά εφίδρωσης, μπορεί να χρειαστεί να σε ξυπνήσουν.
Με ένα μικρό μπολ, ο λουτράρης ρίχνει νερό σε μαλλιά, πρόσωπο και σώμα. Παρά το όνομα, το τουρκικό χαμάμ δεν έχει μπανιέρες. «Πριν το Ισλάμ», εξηγεί ο Ιγντιρλιγκίλ, «οι Τούρκοι είχαν σαμανιστικές πεποιθήσεις και θεωρούσαν το νερό ιερό. Αν λουστείς μέσα στο νερό, το κάνεις βρώμικο. Στο τουρκικό Ισλάμ, αν το νερό αγγίξει το σώμα, τότε ούτε το νερό ούτε το σώμα θεωρούνται πια καθαρά».
Μετά το ξέπλυμα έρχεται το kese. Αν και οι λέξεις natır και tellak περιγράφουν τους λουτράρηδες, «μεταξύ μας», λέει η Ταμτάρταρ, «τους λέμε απλώς keseci, ανεξαρτήτως φύλου». Η ίδια έμαθε την τέχνη του kesecilik (απολέπιση) από την οικογένειά της: «Η μητέρα και η γιαγιά μου εργάζονταν σε αυτό το επάγγελμα. Δεν το έμαθα σε σχολή ή σεμινάριο, αλλά απευθείας από εκείνες. Μάλιστα, έκανα kese πριν κλείσω τα 15».
Το γάντι kese μοιάζει με χοντρό γυαλόχαρτο και χρησιμοποιείται για να αφαιρεί το νεκρό δέρμα. Στο παρελθόν χρησιμοποιούσαν topuk taşı (ελαφρόπετρα). Οι γυναίκες υψηλής τάξης είχαν τις δικές τους, σε χειροποίητες ασημένιες θήκες με ανάγλυφα σχέδια.
Η αίσθηση του kese μπορεί να είναι αλλόκοτη: κάποιες φορές τραχιά, κάποιες γαργαλιστική ή και καυτή. Σχεδόν κάθε εκατοστό του σώματος τρίβεται. Ένα καλό kese καλύπτει τον κορμό, τα χέρια, τα πόδια, το πρόσωπο, ακόμη και τους μηρούς και χαμηλά στη μέση. Αν η πίεση είναι υπερβολική ή το δέρμα ευαίσθητο, ενημέρωσε τον keseci. «Οι περισσότεροι από εμάς δεν ξέρουμε ξένες γλώσσες», λέει η Ταμτάρταρ, «αλλά με τόσα χρόνια εμπειρίας, επικοινωνούμε εύκολα με τους ξένους με τη γλώσσα του σώματος».
Καθώς τρίβει, στρώματα λεπτής μαύρης σκόνης, κρυμμένη βρωμιά της πόλης, ξεκολλούν από το δέρμα. Στη συνέχεια χρησιμοποιείται lif (λούφα) για να αφαιρεθούν τα νεκρά κύτταρα. Ανάλογα με το χαμάμ, το lif μπορεί να είναι από βαμβάκι, λινό ή τρίχα κατσίκας.
Όταν είσαι πια πεντακάθαρος, έρχεται το τουρκικό köpük masaj. Ο keseci δημιουργεί αφρό σαπουνίζοντας ένα κομμάτι βρεγμένης μουσελίνας, το φουσκώνει και το περνά απαλά πάνω στο σώμα. Τα περισσότερα τουρκικά σαπούνια φτιάχνονται από ελαιόλαδο, γιατί καθαρίζουν χωρίς να αφαιρούν τα φυσικά έλαια του δέρματος. Αυτό, μαζί με την απολέπιση του kese, κάνει το δέρμα απαλό σαν κασμίρ. Η Ταμτάρταρ λέει ότι το kese προλαμβάνει τη γήρανση: «Οι πόροι ανοίγουν στο χαμάμ και η κυτταρική ανανέωση επιταχύνεται, αφού το τρίψιμο λειτουργεί και σαν peeling».
Στο τέλος, μετά και το πλύσιμο των μαλλιών, επιστρέφεις από τον ίδιο δρόμο: πρώτα στο ενδιάμεσο δωμάτιο για να στεγνώσεις και να τυλιχτείς με πετσέτες, και ύστερα στον δροσερό χώρο της εισόδου. Δεν συνιστάται να φύγεις από το χαμάμ απότομα, χαλάρωσε, πιες τσάι και, όταν είσαι έτοιμος, επέστρεψε στα αποδυτήρια για να ντυθείς.
Το να παίρνεις χρόνο για τον εαυτό σου και να χαλαρώνεις στα γιατρικά χάδια του ατμού είναι μια διαχρονική απόλαυση. Ωστόσο, το χαμάμ δεν ήταν ποτέ μόνο θέμα καθαριότητας.
«Οι επισκέπτες που έρχονται στο λουτρό ξεχνούν τα βάσανά τους», λέει η Ταμτάρταρ. «Τους προσεγγίζουμε με μητρική αγάπη. Για εμάς είναι σαν παιδιά μας. Η ενέργεια του νερού, του λουτρού και του ανθρώπου ενώνεται. Και όταν η ενέργειά σου ενώνεται με του επισκέπτη, ακόμη και μια πολύωρη συνεδρία κυλά σαν νερό — την κύρια πηγή ίασης».
Πηγή: skai.gr
