Εύθραυστες εθνοτικές ισορροπίες στη Βόρεια Μακεδονία

25 χρόνια μετά τη Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας που τερμάτισε τη σύγκρουση του 2001, αναλυτές προειδοποιούν ότι η ειρήνη μεταξύ των κοινοτήτων παραμένει ευάλωτη.Τα όπλα σίγησαν το 2001, αλλά η Βόρεια Μακεδονία εξακολουθεί να παλεύει με την κληρονομιά της εθνοτικής της σύγκρουσης. Είκοσι πέντε χρόνια μετά τον τερματισμό των εχθροπραξιών με τη Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας, οι δύο λαοί ζουν ειρηνικά, ωστόσο οι αναλυτές λένε ότι η πραγματική συμφιλίωση παραμένει ανεκπλήρωτη.

Η εξάμηνη σύγκρουση που ξέσπασε τον Φεβρουάριο του 2001 περιγράφεται συχνά ως το τελευταίο κεφάλαιο της βίαιης διάλυσης της πρώην Γιουγκοσλαβίας. Αλλά σε αντίθεση με τους πολέμους στην Κροατία, τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη και το Κοσσυφοπέδιο, περιορίστηκε πριν εξελιχθεί σε μια μεγαλύτερη τραγωδία, σε μεγάλο βαθμό χάρη σε έναν πολιτικό συμβιβασμό που επιτεύχθηκε με τη μεσολάβηση του ΝΑΤΟ, των Ηνωμένων Πολιτειών και κορυφαίων χωρών της ΕΕ.

Μια νέα φάση

Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, η πολιτική τάξη που προέκυψε από τη Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας εισέρχεται σε νέα φάση. Όταν το συντηρητικό κόμμα VMRO-DPMNE επέστρεψε στην εξουσία πριν από δύο χρόνια, η Δημοκρατική Ένωση για την Ολοκλήρωση (DUI), το κύριο κόμμα των Αλβανών, πέρασε στην αντιπολίτευση. Αυτή η εξέλιξη έθεσε τέλος σε δύο δεκαετίες κυβερνητικής επιρροής για τον Αλί Αχμέτι, ο οποίος μεταμορφώθηκε από ηγέτη του Εθνικού Απελευθερωτικού Στρατού (NLA) των Αλβανών κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του 2001 σε μία από τις πιο ισχυρές πολιτικές προσωπικότητες της χώρας.

Ο Αχμέτι, ο οποίος αντικατέστησε τη στολή του αντάρτη με χειροποίητα κοστούμια και λευκά πουκάμισα μετά τη Συμφωνία της Οχρίδας, υποστηρίζει τώρα ότι οι εθνοτικές σχέσεις έχουν επιδεινωθεί τα τελευταία δύο χρόνια. «Οι επιθέσεις κατά της επίσημης χρήσης της αλβανικής γλώσσας, η κατάργηση της δίκαιης και επαρκούς εκπροσώπησης, η αποδυνάμωση των μηχανισμών που έχουν σχεδιαστεί για να αποτρέψουν την πλειοψηφική διακυβέρνηση και η προώθηση μιας μονοεθνικής αντίληψης του κράτους αποτελούν σοβαρά σημάδια για την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα», λέει.

Εθνοτική ποικιλομορφία και πολιτική σταθερότητα

Η Βόρεια Μακεδονία, ως έδρα μιας μεγάλης αλβανικής μειονότητας, έχει περάσει μεγάλο μέρος του τελευταίου τετάρτου του αιώνα προσπαθώντας να ισορροπήσει την εθνοτική της ποικιλομορφία μέσα από ένα σταθερό πολιτικό σύστημα. Σύμφωνα με την τελευταία απογραφή, οι Αλβανοί αποτελούν πάνω από το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Βόρειας Μακεδονίας, που ανέρχεται σε 1,8 εκατομμύρια.

Για τον Μπούγιαρ Οσμάνι, ανώτερο αξιωματούχο του DUI και πρώην υπουργό Εξωτερικών, το βασικό ερώτημα δεν είναι πλέον πόσο έχει εφαρμοστεί η Συμφωνία της Οχρίδας, αλλά αν τα κεκτημένα της μπορούν να διατηρηθούν. «Στην 25η επέτειο της Συμφωνίας της Οχρίδας, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο τι έχουμε εφαρμόσει από το 2001. Το ερώτημα είναι αν θα επιτρέψουμε, μέσα σε λίγα χρόνια, την αποδόμηση αυτού που κράτησε τη Βόρεια Μακεδονία σταθερή για δυόμισι δεκαετίες», δήλωσε στην DW.

Μια πληγή που δεν έχει επουλωθεί πλήρως

Η κληρονομιά της σύγκρουσης του 2001 είναι βαθιά. Οι μάχες στοίχισαν τη ζωή σε 72 στρατιώτες και αστυνομικούς, ενώ ο αριθμός των Αλβανών ανταρτών που σκοτώθηκαν παραμένει αμφισβητούμενος, με εκτιμήσεις που κυμαίνονται από 100 έως αρκετές εκατοντάδες. Περισσότεροι από 170.000 άνθρωποι εκτοπίστηκαν, συμπεριλαμβανομένων 74.000 εντός της χώρας.

Η Συμφωνία-Πλαίσιο της Οχρίδας που τερμάτισε τη σύγκρουση αναμόρφωσε το πολιτικό σύστημα της Βόρειας Μακεδονίας, εισάγοντας μηχανισμούς κατανομής εξουσιών που αποσκοπούσαν στο να δώσουν στις μειονοτικές κοινότητες μεγαλύτερη φωνή στη λήψη αποφάσεων. Οι νόμοι που επηρεάζουν ευαίσθητα ζητήματα όπως η γλώσσα, η εκπαίδευση και τα εθνικά σύμβολα απαιτούν υποστήριξη όχι μόνο από την κοινοβουλευτική πλειοψηφία αλλά και από εκπροσώπους μειονοτικών ομάδων. Ενώ σε μεγάλο βαθμό ευθυγραμμίζεται με τα ευρωπαϊκά πρότυπα για τα δικαιώματα των μειονοτήτων, η ρύθμιση δεν έθεσε τέλος στις διαμάχες για την ισότητα και την εκπροσώπηση.

Η πλειοψηφία στα Σκόπια εκφράζει παράπονα

Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκονται διαφορετικές απόψεις για την κληρονομιά της Οχρίδας. Ενώ πολλοί Σκοπιανοί υποστηρίζουν ότι οι πολιτικές θετικής εκπροσώπησης έχουν δημιουργήσει άδικα πλεονεκτήματα για τους Αλβανούς, οι Αλβανοί πολιτικοί λένε ότι η πραγματική ανησυχία είναι η σταδιακή διάβρωση των δικαιωμάτων που κατοχυρώνονται βάσει της συμφωνίας.

«Υπάρχουν διακρίσεις που απογοητεύουν πολλούς στη μακεδονική κοινότητα, επειδή οι Αλβανοί συχνά έχουν προτεραιότητα στις προσλήψεις για την εκπλήρωση των ποσοστώσεων εκπροσώπησης στον δημόσιο τομέα», δήλωσε ο Στογιάνσε Ανγκέλοφ, στρατηγός της αστυνομίας κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης του 2001. Κατά τη γνώμη του τέτοιες πρακτικές θέτουν την εθνοτική καταγωγή πάνω από τα προσόντα. Ο Οσμάνι απορρίπτει αυτή την αφήγηση, υποστηρίζοντας ότι οι πρόσφατες κυβερνητικές πολιτικές έχουν αποδυναμώσει την προστασία των Αλβανών που εισήχθη μετά τη σύγκρουση.

Ο αμυντικός εθνικισμός σε άνοδο

Εγχώριοι και διεθνείς παρατηρητές προειδοποίησαν ότι χρόνια πολιτικών κρίσεων και διαφορών για την εθνική ταυτότητα έχουν επιβραδύνει τις μεταρρυθμίσεις και έχουν ενισχύσει τις εθνοτικές διαιρέσεις.

Ο Χάραλντ Σένκερ της γερμανικής οργάνωσης «Pro Peace» λέει ότι η Συμφωνία της Οχρίδας μεταμόρφωσε τους θεσμούς της Βόρειας Μακεδονίας, αλλά όχι απαραίτητα τις σχέσεις μεταξύ των κοινοτήτων της. «Η εθνική απόσταση αυξάνεται, το εκπαιδευτικό σύστημα παραμένει διαχωρισμένο και οι δύο κοινότητες καταλαβαίνουν η μία την άλλη όλο και λιγότερο», δήλωσε στην DW. Σύμφωνα με τον Σένκερ, η συμφωνία δημιούργησε νέους θεσμούς και κανόνες διακυβέρνησης, αλλά απέτυχε να προωθήσει τη συμφιλίωση ή ένα κοινό όραμα για το μέλλον. «Κάθε πλευρά διατηρεί τη δική της ερμηνεία για το τι συνέβη το 2001».

Στασιμότητα στις διαπραγματεύσεις με την ΕΕ

Ταυτόχρονα, χρόνια στασιμότητας στην ένταξη στην ΕΕ έχουν τροφοδοτήσει την αβεβαιότητα σχετικά με την κατεύθυνση της χώρας. Παρ’ όλο που η Βόρεια Μακεδονία είναι υποψήφια χώρα για ένταξη στην ΕΕ από το 2005, οι διαπραγματεύσεις δεν έχουν ακόμη ξεκινήσει επίσημα. Αφού ξεπέρασε μια δεκαετή διαμάχη με την Ελλάδα για το όνομά της, η Βόρεια Μακεδονία αντιμετώπισε νέα εμπόδια που προκύπτουν από τις απαιτήσεις της Βουλγαρίας σχετικά με την ιστορία, τη γλώσσα και την εθνική ταυτότητα. Το παρατεταμένο αδιέξοδο όχι μόνο έχει ματαιώσει τις προσπάθειες μεταρρύθμισης, αλλά έχει επίσης επιδεινώσει τις εντάσεις, καθώς η εξασθενημένη προοπτική ένταξης στην ΕΕ έχει απομακρύνει ένα από τα λίγα ενοποιητικά έργα που μοιράζονται τόσο οι Σλαβομακεδόνες όσο και οι Αλβανοί.

Σε αυτό το πλαίσιο, τα ερωτήματα σχετικά με το μέλλον της Βόρειας Μακεδονίας παραμένουν. Ο Οσμάνι δεν πιστεύει ότι η χώρα αντιμετωπίζει τον κίνδυνο μιας νέας σύγκρουσης, αλλά προειδοποιεί ότι οι εθνοτικές εντάσεις μπορούν να συσσωρευτούν σταδιακά. «Δεν πιστεύω ότι οι πολίτες θέλουν ένα νέο πρόβλημα, αλλά οι εθνοτικές εντάσεις δεν ξεκινούν με σύγκρουση. Ξεκινούν όταν μια κοινότητα χάνει σταδιακά την εμπιστοσύνη της ότι το σύστημα την αντιμετωπίζει ως ίση».

Ο Ανγκέλοφ συμμερίζεται αυτή την άποψη. «Για μένα, το μεγαλύτερο επίτευγμα είναι ότι, ενώ κάποτε κοιτάζαμε ο ένας τον άλλον μέσα από σκόπευτρα όπλων, σήμερα πίνω καφέ με μερικούς από τους βετεράνους μαχητές του αλβανικού NLA», είπε.

Επιμέλεια: Κώστας Αργυρός

Πηγή: Deutsche Welle