Γιατί ο Πούτιν πήγε τώρα στις Κουρίλες – Το μήνυμα στην Ιαπωνία και η νέα «σκακιέρα» στον Ειρηνικό 

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν πάτησε την Πέμπτη για πρώτη φορά το πόδι του στις Κουρίλες, το νησιωτικό σύμπλεγμα στον βορειοδυτικό Ειρηνικό που η Μόσχα ελέγχει από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά διεκδικεί ανοιχτά και η Ιαπωνία. Ήταν μια επίσκεψη χωρίς προηγούμενο για Ρώσο πρόεδρο η οποία δεν πέρασε απαρατήρητη. Το Τόκιο κάλεσε τον Ρώσο πρέσβη για να διαμαρτυρηθεί, η πρωθυπουργός Σανάε Τακάιτσι χαρακτήρισε την επίσκεψη «απολύτως απαράδεκτη» και η Μόσχα απάντησε ότι οι ιαπωνικές διαμαρτυρίες είναι «νομικά αβάσιμες». 

Ο Πούτιν επισκέφθηκε το Ιτούρουπ, ένα από τα τέσσερα νοτιότερα νησιά που η Ιαπωνία αποκαλεί «Βόρεια Εδάφη» και θεωρεί δικά της. Περιηγήθηκε σε σχολείο, νοσοκομείο και μονάδα επεξεργασίας ψαριών, σε μια κίνηση που είχε σαφή πολιτικό συμβολισμό: ο Ρώσος πρόεδρος εμφανίστηκε σε έδαφος του οποίου η κυριαρχία αμφισβητείται από το Τόκιο. 
Το θέμα δεν είναι αν η επίσκεψη προκάλεσε ένταση, αυτό ήταν αναμενόμενο. Το θέμα είναι γιατί ο Πούτιν επέλεξε να την πραγματοποιήσει τώρα, τη στιγμή που η Ρωσία είναι διεθνώς πιο απομονωμένη από ποτέ λόγω του πολέμου στην Ουκρανία.

Μια κόντρα 80 και πλέον ετών

Οι διαφορές μεταξύ των δυο χωρών ξεκίνησαν πολύ πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1855, η Συνθήκη του Σιμόντα όρισε τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα νησιά Ιτούρουπ και Ουρούπ. Το Ιτούρουπ ανήκε στην Ιαπωνία, ενώ το Ουρούπ και τα νησιά βορειότερα στη Ρωσία.

Η ισορροπία αυτή άλλαξε δραματικά στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Τον Αύγουστο του 1945, λίγο πριν και αμέσως μετά την ιαπωνική συνθηκολόγηση, η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στη Σαχαλίνη και στις Κουρίλες και κατέλαβε ολόκληρο το σύμπλεγμα. Έως τις πρώτες ημέρες του Σεπτεμβρίου, τα νησιά είχαν περάσει υπό σοβιετικό έλεγχο. Μέχρι το 1949 είχε απελάσει και τους 17.000 Ιάπωνες κατοίκους προς το Χοκάιντο.

Η Μόσχα θεωρεί ότι η μεταπολεμική τάξη πραγμάτων κατοχυρώνει τη ρωσική κυριαρχία. Το Τόκιο, αντίθετα, υποστηρίζει ότι τα τέσσερα νοτιότερα νησιά δεν αποτελούσαν μέρος των Κουρίλων. 

Το νομικό κενό του 1951

Το 1951, με τη Συνθήκη Ειρήνης του Σαν Φρανσίσκο, η Ιαπωνία παραιτήθηκε από «κάθε δικαίωμα, τίτλο και αξίωση στις Κουρίλες νήσους.  Ωστόσο, η συνθήκη δεν διευκρίνισε σε ποιον περνούσαν τα νησιά, ενώ η Σοβιετική Ένωση δεν την υπέγραψε καν. 

Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται το πρόβλημα που ταλανίζει τις σχέσεις των δύο χωρών μέχρι σήμερα. 

Το Τόκιο υποστηρίζει έκτοτε ότι τα τέσσερα νότια νησιά δεν περιλαμβάνονταν στην έννοια των «Κουρίλων» από τις οποίες παραιτήθηκε. Το Τόκιο τα θεωρεί ξεχωριστά «Βόρεια Εδάφη» και υποστηρίζει ότι η κυριαρχία τους παραμένει ιαπωνική. Η Μόσχα απορρίπτει αυτή την ερμηνεία και θεωρεί τα νησιά αναπόσπαστο τμήμα της Ρωσίας.

Έτσι, μια εδαφική διαφορά που ξεκίνησε στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εξακολουθεί, 81 χρόνια αργότερα, να εμποδίζει την πλήρη εξομάλυνση των σχέσεων των δύο χωρών.

Γιατί δεν έχουν υπογράψει συνθήκη ειρήνης

Το παράδοξο είναι ότι η Ρωσία και η Ιαπωνία δεν έχουν ακόμη υπογράψει συνθήκη ειρήνης που να τερματίζει επίσημα τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταξύ τους. 

Το 1956, οι δύο πλευρές έκαναν ένα σημαντικό βήμα. Η Κοινή Σοβιετο-Ιαπωνική Διακήρυξη αποκατέστησε τις διπλωματικές σχέσεις και η Μόσχα δεσμεύτηκε να επιστρέψει τα δύο μικρότερα νησιά, Σικοτάν και Χαμπομάι, μετά την υπογραφή της συνθήκης ειρήνης. Το Τόκιο αρνήθηκε τη μερική αυτή λύση, θεωρώντας ότι τα δύο νησιά αντιπροσωπεύουν μόλις το 7% της συνολικής αμφισβητούμενης έκτασης.

Ακολούθησαν δεκαετίες αποτυχημένων προσπαθειών. Το 1998 ο Μπόρις Γέλτσιν και ο Ιάπωνας πρωθυπουργός Κεϊζό Ομπούτσι επαναβεβαίωσαν τον στόχο να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια για την ολοκλήρωση μιας συνθήκης ειρήνης μέσα σε 14 μήνες. Η προσπάθεια ναυάγησε. 

Ακόμη και ο ίδιος ο Πούτιν είχε αφήσει κατά περιόδους ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας λύσης. Η πιο σοβαρή προσπάθεια των τελευταίων ετών έγινε επί πρωθυπουργίας του Σίνζο Άμπε. Οι δύο ηγέτες συμφώνησαν το 2018 να εντατικοποιήσουν τις διαπραγματεύσεις με βάση τη Διακήρυξη του 1956.

Όλα αυτά τελείωσαν με τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. 

Τον Μάρτιο του 2022, η Μόσχα ανακοίνωσε ότι αποσύρεται από τις διαπραγματεύσεις για τη συνθήκη ειρήνης, κατηγορώντας το Τόκιο για «αντιρωσική» πολιτική, επικαλούμενη τις ιαπωνικές κυρώσεις εις βάρος της. Έκτοτε, οι σχέσεις των δύο χωρών έχουν επιδεινωθεί δραματικά. 

Γιατί τώρα

Η χρονική στιγμή που επέλεξε ο Πούτιν δεν είναι τυχαία. Η επίσκεψή του πραγματοποιήθηκε στις 13 Αυγούστου, μόλις δύο μέρες πριν τη συμπλήρωση 81 χρόνων από τη συνθηκολόγηση της Ιαπωνίας και λίγο μετά την επέτειο της σοβιετικής εισβολής στα νησιά τον Αύγουστο του 1945. Ημερομηνίες με βαρύ συμβολισμό και για τις δύο πλευρές.

Εξάλλου, η επίσκεψη στις Κουρίλες δεν αποτελεί μεμονωμένη κίνηση. Πριν μεταβεί στο Ιτούρουπ, ο Πούτιν πήγε πρώτα στο Σαχαλίν, όπου το ρωσικό ναυτικό διεξήγε ασκήσεις με δεκάδες πολεμικά πλοία, αεροσκάφη και πάνω από 13.000 στρατιώτες. Ο συνδυασμός επίσκεψης-άσκησης στέλνει ξεκάθαρο μήνυμα όχι μόνο διπλωματικής διεκδίκησης αλλά και στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή. 

Η Μόσχα δείχνει ότι θεωρεί τα νησιά όχι μόνο ρωσικό έδαφος, αλλά και τμήμα μιας ευρύτερης στρατηγικής ζώνης ασφαλείας στον Ειρηνικό.

Και το μήνυμα απευθύνεται πρώτα απ’ όλα στην Ιαπωνία.

Το μήνυμα στην κυβέρνηση Τακάιτσι

Η Ιαπωνία του 2026 δεν είναι η ίδια χώρα που προσπαθούσε πριν από μία δεκαετία να οικοδομήσει μια πιο λειτουργική σχέση με τη Ρωσία. Το Τόκιο έχει υιοθετήσει πιο επιθετική αμυντική στάση, έχει ενισχύσει τη στρατιωτική του συνεργασία με τις ΗΠΑ και έχει τοποθετήσει τη Ρωσία μέσα στο νέο, πολύ πιο σύνθετο περιβάλλον ασφαλείας της Ανατολικής Ασίας. Η κυβέρνηση της Σανάε Τακάιτσι κινείται σε αυτή τη γραμμή και έχει στηρίξει τις κυρώσεις κατά της Μόσχας. 

Από τη ρωσική πλευρά, επομένως, η επίσκεψη μπορεί να διαβαστεί ως απάντηση στη νέα στρατηγική του Τόκιο. Το μήνυμα είναι απλό. Όσο η Ιαπωνία ενισχύει τη στρατιωτική της θέση και τη συνεργασία της με τις ΗΠΑ, η Ρωσία θα ενισχύει τη δική της παρουσία στην Άπω Ανατολή και δεν πρόκειται να κάνει πίσω στο εδαφικό ζήτημα.

Το αρχιπέλαγος Κουρίλες δεν είναι απλώς τέσσερα νησιά

Αν δούμε τα νησιά Κουρίλες, μόνο ως μια ιστορική διαμάχη για τέσσερα νησιά, χάνουμε το μεγάλο μέρος της εικόνας. Το σύμπλεγμα εκτείνεται από τη Χοκάιντο προς την Καμτσάτκα και λειτουργεί γεωγραφικά ως γέφυρα ανάμεσα στη Θάλασσα του Οχότσκ και τον ευρύτερο Ειρηνικό. Κι αυτό προσδίδει στα νησιά σημαντική στρατηγική αξία για τη Ρωσία.

Η Μόσχα έχει επενδύσει τα τελευταία χρόνια στη στρατιωτικοποίηση της περιοχής. Ήδη από το 2021 είχε ανακοινώσει μεγάλης κλίμακας έργα στρατιωτικών υποδομών στα νησιά Κουρίλες, μεταξύ άλλων στα Ιτούρουπ και Κουνασίρ.
Αυτό σημαίνει ότι η ρωσική παρουσία στα νησιά δεν είναι μόνο θέμα σημαίας και ιστορικού γοήτρου. Αφορά τον έλεγχο θαλάσσιων προσβάσεων, την άμυνα της ρωσικής Άπω Ανατολής και την παρουσία της Ρωσίας στον Ειρηνικό.

Γι’ αυτό και η επίσκεψη του Πούτιν έχει μεγαλύτερο βάρος από μια τυπική επίσκεψη σε μια απομακρυσμένη περιφέρεια.

Στο κάδρο και η Κίνα 

Υπάρχει όμως και ένας τρίτος παίκτης που δεν μπορεί να αγνοηθεί: η Κίνα. Η Ιαπωνία αντιμετωπίζει σήμερα ένα πολύ πιο σύνθετο περιβάλλον ασφαλείας, με τη Ρωσία, την Κίνα και τη Βόρεια Κορέα να αποτελούν πλέον διαφορετικές αλλά ολοένα και πιο αλληλένδετες πηγές πίεσης.

Την ίδια στιγμή, η στρατιωτική συνεργασία Ρωσίας και Κίνας έχει ενισχυθεί, ενώ οι δύο χώρες έχουν αυξήσει τις κοινές δραστηριότητές τους στον Ειρηνικό. Το γεγονός αυτό προσθέτει μια ακόμη διάσταση στην επίσκεψη του Πούτιν.

Η Μόσχα δεν χρειάζεται να απειλήσει ευθέως την Ιαπωνία για να στείλει μήνυμα. Αρκεί να δείξει ότι μπορεί να ενισχύσει τη στρατιωτική της παρουσία σε μια περιοχή όπου το Τόκιο ήδη αισθάνεται ότι το περιβάλλον ασφαλείας γίνεται όλο και πιο δύσκολο.

Και το γεγονός ότι η επίσκεψη ακολούθησε τις ρωσικές στρατιωτικές ασκήσεις στην περιοχή κάνει το μήνυμα ακόμη πιο ξεκάθαρο. 

Μήνυμα και προς τη Δύση

Υπάρχει όμως και η ευρύτερη διάσταση. Η επίσκεψη έγινε τη στιγμή που η Ρωσία είναι πιο απομονωμένη διεθνώς από ποτέ λόγω του πολέμου στην Ουκρανία. Η Μόσχα θέλει να δείξει ότι η διεθνής πίεση δεν την οδηγεί σε υποχωρήσεις σε ζητήματα κυριαρχίας και εδαφικών διεκδικήσεων.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία επειδή η Ρωσία προσπαθεί να παρουσιάσει τον πόλεμο στην Ουκρανία ως σύγκρουση στην οποία δεν πρόκειται να δεχθεί εξωτερικούς όρους για το εδαφικό ζήτημα.

Το ίδιο μήνυμα μπορεί να εφαρμοστεί και στις Κουρίλες. Η Μόσχα δεν διαπραγματεύεται εδαφική κυριαρχία υπό πίεση.
Υπό αυτή την έννοια, η επίσκεψη έχει και μια έμμεση σχέση με την Ουκρανία. Η κίνηση μπορεί να διαβαστεί ως προσπάθεια της Ρωσίας να δείξει ότι οι κυρώσεις ή η διεθνής πίεση δεν είναι αρκετές για να την υποχρεώσουν να παραχωρήσει εδάφη ή να αναθεωρήσει τις θέσεις της.  

Εσωτερικό κοινό 

Η επίσκεψη μπορεί να λειτουργεί και στο εσωτερικό της Ρωσίας. Ο Πούτιν εμφανίζεται σε ένα απομακρυσμένο, στρατηγικής σημασίας κομμάτι της χώρας, επιθεωρεί υποδομές, συναντά κατοίκους και επαναβεβαιώνει μπροστά στις κάμερες ότι τα νησιά Κουρίλες είναι ρωσικά.

Σε μια περίοδο πολέμου, κυρώσεων και αντιπαράθεσης με τη Δύση, τέτοιες εικόνες ενισχύουν το αφήγημα της Ρωσίας ως χώρας που διατηρεί τον έλεγχο των εδαφών της και δεν υποχωρεί απέναντι στις εξωτερικές πιέσεις.

Το παράδοξο του Sakhalin-2

Παρά τη ρήξη, οι δύο χώρες δεν έχουν κόψει όλους τους δεσμούς τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το ενεργειακό έργο Sakhalin-2, όπου συμμετέχουν ιαπωνικές εταιρείες και το οποίο εξακολουθεί να αποτελεί σημαντική πηγή LNG για την Ιαπωνία.

Αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της σχέσης Ρωσίας-Ιαπωνίας. Σε πολιτικό και στρατηγικό επίπεδο, οι δύο χώρες βρίσκονται σε μεγάλη αντιπαράθεση, σε οικονομικό επίπεδο ορισμένοι δεσμοί παραμένουν επειδή εξυπηρετούν ζωτικά συμφέροντα και των δύο πλευρών.

Η Ιαπωνία δεν μπορεί εύκολα να εγκαταλείψει κάθε ρωσική ενεργειακή πηγή, ενώ η Ρωσία εξακολουθεί να έχει συμφέρον να διατηρεί πρόσβαση σε μια μεγάλη ασιατική αγορά.

Τι σημαίνει τελικά η επίσκεψη Πούτιν

Η επίσκεψη του Πούτιν στις Κουρίλες δεν αλλάζει προφανώς το εδαφικό καθεστώς των νησιών. Ούτε ανοίγει νέο γύρο διαπραγματεύσεων. Αντίθετα, κάνει μια τέτοια εξέλιξη ακόμη πιο δύσκολη.

Κι αυτό ακριβώς είναι το σημαντικό. Ο Ρώσος πρόεδρος επέλεξε να πάει αυτοπροσώπως σε μια περιοχή που αποτελεί εδώ και δεκαετίες το πιο ευαίσθητο εδαφικό ζήτημα στις σχέσεις με την Ιαπωνία, σε μια χρονική στιγμή με τεράστιο ιστορικό συμβολισμό, αμέσως μετά από μεγάλης κλίμακας στρατιωτικές ασκήσεις και ενώ το Τόκιο υιοθετεί ολοένα πιο σκληρή αμυντική στάση.

Δεν ήταν λοιπόν μια απλή επίσκεψη σε μια απομακρυσμένη ρωσική περιφέρεια. Ήταν μια πολιτική και στρατηγική δήλωση που έγινε σε μια πολύ συγκεκριμένη στιγμή. Προς την Ιαπωνία, ότι η Μόσχα δεν αναγνωρίζει καμία αμφισβήτηση της κυριαρχίας της στα νησιά. Προς τη Δύση, ότι η Ρωσία δεν σκοπεύει να διαπραγματευτεί εδαφικά ζητήματα υπό πίεση. 

Και προς την ευρύτερη περιοχή του Ειρηνικού, ότι παρά τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Μόσχα εξακολουθεί να θεωρεί την Άπω Ανατολή και τον Ειρηνικό κομμάτι της στρατηγικής της πρώτης γραμμής.

Οι Κουρίλες, με άλλα λόγια, δεν είναι απλώς μια διαμάχη που κρατάει από το 1945. Είναι ένα μικρό αλλά κρίσιμο κομμάτι της νέας γεωπολιτικής σκακιέρας της Ασίας.

Πηγή: skai.gr