Η επίθεση ΗΠΑ–Ισραήλ στο Ιράν φέρνει στο προσκήνιο τον Χάρτη του ΟΗΕ, ο οποίος συντάχθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Το Άρθρο 2(4) απαγορεύει τη χρήση βίας μεταξύ χωρών.Μπορεί να έχει μόνο μία πρόταση, αλλά το Άρθρο 2(4) του Χάρτη του ΟΗΕ έχει περιγραφεί ως «ακρογωνιαίος λίθος του σύγχρονου διεθνούς δικαίου» και η κόκκινη γραμμή του. Απαγορεύει στις χώρες να απειλούν ή να χρησιμοποιούν βία κατά του εδάφους ή της πολιτικής ανεξαρτησίας ενός άλλου κράτους. Συντάχθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και ο στόχος του ήταν να διατηρήσει την ειρήνη και να καταστήσει τη διαπραγμάτευση – όχι την ένοπλη σύγκρουση – ως προεπιλεγμένο τρόπο επίλυσης των διαφορών. Το Άρθρο 2(4) έχει έκτοτε συζητηθεί συχνά σε μεγάλες γεωπολιτικές κρίσεις, από την Ουκρανία μέχρι τη Μέση Ανατολή, με τους δρώντες σε αντίπαλες πλευρές να το ερμηνεύουν από τη δική τους οπτική γωνία.
Μεταξύ των λόγων που επικαλέστηκαν οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ για τις «προληπτικές» επιθέσεις τους κατά του Ιράν ήταν η ανάγκη «περιορισμού του προγράμματος βαλλιστικών πυραύλων» και «τερματισμού της υποστήριξής του σε τρομοκρατικές ομάδες». Οι επικριτές αντιτείνουν ότι αυτοί οι λόγοι δεν εμπίπτουν στις εξαιρέσεις του Χάρτη του ΟΗΕ, σημειώνοντας ότι μόνο συγκεκριμένα όργανα του ΟΗΕ – πάνω απ’ όλα το Συμβούλιο Ασφαλείας – μπορούν να καθορίσουν με κύρος πότε η βία είναι νόμιμη.
Τον Ιανουάριο του 2026, οι Ειδικοί Εισηγητές του ΟΗΕ καταδίκασαν την επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, κατά την οποία συνέλαβαν τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο, ως «σοβαρή» και «σκόπιμη» παραβίαση του Άρθρου 2(4). Αυτό ώθησε επίσης τον Γενικό Γραμματέα των Ηνωμένων Εθνών, Αντόνιο Γκουτέρες, να προειδοποιήσει ότι σε όλο τον κόσμο «το κράτος δικαίου αντικαθίσταται από τον νόμο της ζούγκλας».
ΆλλαΣχετικά άρθρα
Eκτός νόμου ο πόλεμος
Πριν από το 1945, δεν υπήρχε γενικός κανόνας που να απαγόρευε στα κράτη να χρησιμοποιούν βία. Μαίνονταν πόλεμοι και υπήρχαν περιορισμένοι θεσμοί που απέτρεπαν τις συγκρούσεις. Οι επανειλημμένες αποτυχίες περιορισμού της επιθετικότητας στις αρχές του 20ού αιώνα — που κορυφώθηκαν με δύο παγκόσμιους πολέμους — έπεισαν τα κράτη ότι η ειρήνη απαιτούσε έναν δεσμευτικό, εκτελεστό κανόνα κατά της μονομερούς βίας.
Ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών υπογράφηκε στις 26 Ιουνίου 1945 στο Σαν Φρανσίσκο, καθιστώντας την θεμελιώδη συνθήκη που δημιούργησε τα Ηνωμένα Έθνη και δεσμεύει τα μέλη τους σε ένα νέο νομικό πλαίσιο για τη διατήρηση της παγκόσμιας ειρήνης. Στον πυρήνα του βρισκόταν το Άρθρο 2(4), το οποίο αναφέρει: «Όλα τα Μέλη απέχουν στις διεθνείς τους σχέσεις από την απειλή ή τη χρήση βίας κατά της εδαφικής ακεραιότητας ή της πολιτικής ανεξαρτησίας οποιουδήποτε κράτους ή με οποιονδήποτε άλλο τρόπο που δεν συνάδει με τους σκοπούς των Ηνωμένων Εθνών».
Ουσιαστικά απαγόρευε τη χρήση βίας με μόνο δύο εξαιρέσεις: την αυτοάμυνα ως απάντηση σε ένοπλη επίθεση (Άρθρο 51) και τη χρήση βίας που επιτρέπεται από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Έγινε ο κεντρικός μηχανισμός του Χάρτη για την αποτροπή ισχυρών κρατών από την προσφυγή στη βία όποτε το έκριναν σκόπιμο. Θα πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι ο Χάρτης δεν διευκρίνιζε ότι η «δύναμη» περιλαμβάνει προληπτικά χτυπήματα, ανθρωπιστική επέμβαση ή αλλαγή καθεστώτος. Αυτά αργότερα θα αποτελούσαν αμφισβητούμενα σημεία, όσον αφορά την αιτιολόγηση της χρήσης βίας.
Οι γκρίζες ζώνες του Άρθρου 2(4)
Το Άρθρο 2(4) χρησιμοποιούσε ευρείς όρους όπως «χρήση βίας» και η «απειλή» της, με βάση την τεχνολογία πολέμου που ήταν γνωστή τότε. Σήμερα, οι κυβερνοεπιχειρήσεις μπορούν να απενεργοποιήσουν υποδομές ή να διαταράξουν βασικές υπηρεσίες, και τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη μπορούν να πραγματοποιήσουν χτυπήματα ακριβείας πέρα από τα σύνορα χωρίς να θέσουν σε κίνδυνο τους χειριστές τους. Όταν αυτές οι επιχειρήσεις προκαλούν καταστροφή ή διαταραχή παρόμοια με μια συμβατική επίθεση, είναι ευρέως κατανοητό ότι εμπίπτουν στο Άρθρο 2(4). Αλλά εάν ενέργειες παραμένουν κάτω από αυτό το όριο, όπως η κλοπή δεδομένων ή η κατασκοπεία, που δεν προκαλούν εκτεταμένες φυσικές ζημιές, ο κανόνας είναι άνευ αντικειμένου.
Μια δεύτερη γκρίζα ζώνη αφορά το πότε ένα κράτος μπορεί να χρησιμοποιήσει βία για αυτοάμυνα. Το Άρθρο 51 το επιτρέπει αυτό μόνο μετά από μια «ένοπλη επίθεση», έναν όρο που χρησιμοποιεί ο Χάρτης για να περιγράψει μια σημαντική, βίαιη επίθεση του είδους που σχετίζεται με τον πόλεμο στα μέσα του 20ού αιώνα. Πολλές σύγχρονες επιχειρήσεις – διασυνοριακές επιδρομές, στοχευμένες δολοφονίες, κυβερνοεισβολές και επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη με περιορισμένες φυσικές επιπτώσεις – ενδέχεται να μην συνιστούν «ένοπλη επίθεση» με την έννοια που απαιτείται για την ενεργοποίηση της αυτοάμυνας.
Επιπλέον, η έννοια της αυτοάμυνας εγείρει επίσης ζητήματα αναγκαιότητας και αναλογικότητας, όπως φαίνεται στις αντιδράσεις στην απάντηση του Ισραήλ στις τρομοκρατικές επιθέσεις της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου 2023: Το Ισραήλ είχε σαφώς το δικαίωμα να αμυνθεί, αλλά η κλίμακα των επιχειρήσεών του έχει προκαλέσει συζήτηση. Η υπόθεση του ΔΔΧ σχετικά με το αν το Ισραήλ έχει διαπράξει ή διαπράττει γενοκτονία εναντίον του παλαιστινιακού λαού στη Γάζα εξακολουθεί να εκκρεμεί. Και τέλος, υπάρχει η δομή του Συμβουλίου Ασφαλείας. Το Άρθρο 2(4) υπόσχεται κυρίαρχη ισότητα, ωστόσο το Συμβούλιο δίνει στα πέντε μόνιμα μέλη με δικαίωμα βέτο – τις Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο, τη Ρωσία, την Κίνα και τη Γαλλία – εξαιρετική εξουσία να καθορίζουν πότε η βία είναι νόμιμη. Όταν το Συμβούλιο παραλύει από οποιοδήποτε από τα βέτο τους, τα κράτη μερικές φορές έχουν ενεργήσει μόνα τους και έχουν δικαιολογήσει τις ενέργειές τους εκ των υστέρων.
Το Άρθρο 2(4) βρίσκεται στο επίκεντρο πολλών από τις αμφιλεγόμενες στρατιωτικές αντιπαραθέσεις της ιστορίας, μερικές από τις οποίες παρατίθενται παρακάτω.
Εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ (1990)
Η ξαφνική κατοχή και η απόπειρα προσάρτησης του Κουβέιτ από το Ιράκ τον Αύγουστο του 1990 καταδικάστηκε μέσα σε λίγες ώρες από το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, το οποίο απαίτησε την αποχώρηση του Ιράκ και αργότερα εξουσιοδότησε την άσκηση βίας για την ανατροπή της εισβολής, ακόμη και χωρίς να επικαλεστεί ρητά το Άρθρο 2(4). Η Βαγδάτη επέμεινε ότι το Κουβέιτ ήταν ιστορικά μέρος του Ιράκ και το κατηγόρησε για οικονομικό σαμποτάζ, αλλά κανένα από τα δύο επιχειρήματα δεν παρείχε νόμιμη βάση για τη διέλευση διεθνών συνόρων με στρατιωτική δύναμη.
Επέμβαση του ΝΑΤΟ στο Κοσσυφοπέδιο (1999)
Αν και αμφισβητήθηκε για την έλλειψη νομιμότητας, η αεροπορική εκστρατεία του ΝΑΤΟ στο Κοσσυφοπέδιο το 1999 συχνά αναφέρεται ως ανθρωπιστική επέμβαση που στόχευε στον τερματισμό των μεγάλης κλίμακας φρικαλεοτήτων εναντίον των Κοσοβάρων Αλβανών. Οι υποστηρικτές της υποστήριξαν ότι η μη λήψη μέτρων θα επέτρεπε τη συνέχιση της εθνοκάθαρσης. Ωστόσο, η επιχείρηση ξεκίνησε χωρίς την άδεια του Συμβουλίου Ασφαλείας και χωρίς καμία αξίωση αυτοάμυνας, παραβιάζοντας έτσι «τεχνικά» το Άρθρο 2(4). Η Ανεξάρτητη Διεθνής Επιτροπή για το Κοσσυφοπέδιο το χαρακτήρισε αργότερα ως «παράνομο αλλά νομιμοποιούμενο», υπογραμμίζοντας την ένταση μεταξύ της ανθρωπιστικής αναγκαιότητας και της αυστηρής απαγόρευσης της χρήσης βίας από τον Χάρτη.
Εισβολή στο Ιράκ υπό την ηγεσία των ΗΠΑ (2003)
Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο και οι εταίροι του συνασπισμού εισέβαλαν στο Ιράκ τον Μάρτιο του 2003 χωρίς νέα άδεια του Συμβουλίου Ασφαλείας. Η Ουάσινγκτον και το Λονδίνο υποστήριξαν ότι τα φερόμενα όπλα μαζικής καταστροφής του Ιράκ αποτελούσαν άμεση απειλή και ότι τα προηγούμενα ψηφίσματα του Πολέμου του Κόλπου επέτρεπαν έμμεσα την ανανέωση της βίας. Αυτοί οι ισχυρισμοί δεν κέρδισαν ευρεία διεθνή υποστήριξη και οι επιθεωρητές του ΟΗΕ δεν είχαν επιβεβαιώσει την ύπαρξη ΟΜΚ. Μετά την εισβολή, κατέστη σαφές ότι η κεντρική πραγματική υπόθεση – ότι το Ιράκ διέθετε ενεργά προγράμματα ΟΜΚ – ήταν αβάσιμη, υπονομεύοντας περαιτέρω τη νομική δικαιολόγηση. Ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ Κόφι Ανάν δήλωσε αργότερα ότι η επέμβαση «δεν ήταν σύμφωνη με τον Χάρτη του ΟΗΕ».
Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία (2022)
Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία προκάλεσε ευρεία καταδίκη, με τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ να ζητά την αποχώρηση και το Διεθνές Δικαστήριο να διαπιστώνει ότι η «δικαιολόγηση πρόληψης γενοκτονίας» της Ρωσίας δεν είχε «καμία εύλογη βάση». Η Μόσχα ισχυρίστηκε ότι η Ουκρανία διέπραττε γενοκτονία εναντίον ρωσόφωνων στις περιοχές Ντόνετσκ και Λουχάνσκ χωρίς αξιόπιστα αποδεικτικά στοιχεία και ότι χρησιμοποιούσε βία για να την σταματήσει, επίσης ως ανθρωπιστική ανάγκη. Κανένα από τα δύο επιχειρήματα δεν έγινε δεκτό από τα όργανα του ΟΗΕ ή από τα περισσότερα κράτη.
Επιμέλεια: Κώστας Αργυρός
Πηγή: Deutsche Welle
