Ο χάρτης της Μέσης Ανατολής: Ποιοι είναι με ποιους 

Η Μέση Ανατολή βρίσκεται ξανά σε μια ιστορική και κρίσιμη καμπή. Οι συγκρούσεις κλιμακώνονται ραγδαία με τις επιθέσεις να εκτείνονται πλέον σε πολλαπλά μέτωπα.

Η Τεχεράνη απαντά στα στρατιωτικά πλήγματα των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ με επιχειρήσεις σε ευρεία γεωγραφική κλίμακα, αυξάνοντας τον κίνδυνο μιας γενικευμένης σύγκρουσης στην πιο εύφλεκτη περιοχή του πλανήτη.

Η τρέχουσα ανάφλεξη δεν είναι μεμονωμένο φαινόμενο. Αποτελεί την κορύφωση δεκαετιών πολιτικών, στρατιωτικών και οικονομικών ανακατατάξεων. Από την Ιρανική Επανάσταση του 1979 και την ομηρία στην αμερικανική πρεσβεία, μέχρι τη δολοφονία του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί το 2020, οι σχέσεις Ιράν-ΗΠΑ και ο ρόλος του Ισραήλ διαμορφώθηκαν μέσα από αλλεπάλληλες κρίσεις και γεωπολιτικά ρήγματα.

Σήμερα, οι συμμαχίες δεν καθορίζονται μόνο από θρησκεία ή ιδεολογία, αλλά από τη σκληρή ρεαλπολιτίκ της ασφάλειας, της ενέργειας και της οικονομικής επιβίωσης. 

Σε μια περιοχή από την οποία διέρχονται οι σημαντικότερες ενεργειακές αρτηρίες του πλανήτη, οι ισορροπίες αποκτούν ιδιαίτερη σημασία.

Πώς φτάσαμε στη σημερινή σύγκρουση 

Η αφετηρία των σύγχρονων εχθροπραξιών εντοπίζεται στο 1979. Η πτώση του Σάχη μετέτρεψε το Ιράν από τον στενότερο σύμμαχο των ΗΠΑ σε ορκισμένο εχθρό. Η ομηρία στην πρεσβεία των ΗΠΑ (1979-81) χάραξε μια βαθιά γραμμή αίματος στις σχέσεις των δύο χωρών, η οποία παραμένει ανοιχτή μέχρι σήμερα.

Η δεκαετία του 1980 σημαδεύτηκε από τον εξαντλητικό πόλεμο Ιράν–Ιράκ, ενώ οι αμερικανικές επεμβάσεις σε Ιράκ και Αφγανιστάν στις αρχές του 2000 ανέτρεψαν οριστικά τις περιφερειακές ισορροπίες. Μάλιστα, η πτώση του Σαντάμ Χουσεΐν -συμβολικά αποτυπωμένη στην καθαίρεση του αγάλματός του στη Βαγδάτη- το 2003, απομάκρυνε το τελευταίο μεγάλο ανάχωμα στην ιρανική επέκταση. Οι ΗΠΑ, ανατρέποντας έναν ορκισμένο εχθρό της Τεχεράνης, δημιούργησαν ένα στρατηγικό κενό που «επέτρεψε» στο Ιράν να οικοδομήσει το λεγόμενο «σιιτικό τόξο», αποκτώντας για πρώτη φορά απρόσκοπτη χερσαία πρόσβαση μέχρι τη Μεσόγειο.

Η Πυρηνική Συμφωνία του 2015 (JCPOA) πρόσέφερε μια σύντομη διπλωματική ανάπαυλα, η οποία, όμως, τερματίστηκε απότομα με την αποχώρηση των ΗΠΑ επί Τραμπ το 2018. 

Τέλος, η δολοφονία του Ιρανού στρατηγού των Φρουρών της Επανάστασης, Κασέμ Σουλεϊμανί – θεωρούνταν το δεύτερο ισχυρότερο πρόσωπο στο ιρανικό καθεστώς μετά τον Χαμενεί-,  τον Ιανουάριο του 2020, επανέφερε την περιοχή σε τροχιά μετωπικής σύγκρουσης.

Ποιοι είναι οι βασικοί άξονες ισχύος – Οι κύριες συμμαχίες 

Ο χάρτης των συμμαχιών σήμερα είναι πιο πολυπολικός από ποτέ και χωρίζεται σε τρεις διακριτούς άξονες:

1. Ο «ανατολικός άξονας» (Ιράν, Ρωσία, Κίνα): Το Ιράν, γεωγραφικά απομονωμένο, έχει βρει ισχυρά στηρίγματα στην Ανατολή. Η Ρωσία, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, έχει αναπτύξει στενή στρατιωτική συνεργασία με την Τεχεράνη (drones, πύραυλοι). Μάλιστα, σύμφωνα με εκτιμήσεις δυτικών κυβερνήσεων, η Μόσχα λειτουργεί ως βασικός στρατηγικός υποστηρικτής της Τεχεράνης. Από την άλλη, η Κίνα λειτουργεί ως οικονομικός «πνεύμονας» του Ιράν, απορροφώντας το μεγαλύτερο μέρος του ιρανικού πετρελαίου μέσω 25ετών συμφωνιών, αψηφώντας τις αμερικανικές κυρώσεις.
2. Το στρατηγικό τρίγωνο (ΗΠΑ, Ισραήλ, Σαουδική Αραβία): Παρά τις κατά καιρούς εντάσεις, η δέσμευση των ΗΠΑ στην ασφάλεια του Ισραήλ παραμένει ακλόνητη. Η μεγάλη αλλαγή είναι η προσέγγιση του Ισραήλ με τον αραβικό κόσμο μέσω των «Συμφωνιών του Αβραάμ». Η Σαουδική Αραβία, αν και προσεκτική, μοιράζεται τον ίδιο υπαρξιακό φόβο για την ιρανική ηγεμονία. Πλέον, όμως, το Ριάντ επιδιώκει μια πιο αυτόνομη πορεία: εξαρτά την επίσημη εξομάλυνση με το Ισραήλ από μια λύση στο Παλαιστινιακό, ενώ παράλληλα διατηρεί μια «ψυχρή ειρήνη» με την Τεχεράνη. 
3. Ο «ελεύθερος σκοπευτής» (Τουρκία): Η Άγκυρα ακολουθεί μια αυτόνομη πορεία. Ως μέλος του ΝΑΤΟ εξοπλίζει την Ουκρανία, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί ανοιχτούς διαύλους με Μόσχα και Τεχεράνη, ενώ την ίδια στιγμή προωθεί τα δικά της στρατηγικά συμφέροντα σε Συρια και Λιβύη.

Πώς άλλαξε ο γεωπολιτικός χάρτης – Η γεωγραφική απομόνωση του Ιράν

Η πιο δραματική αλλαγή των τελευταίων μηνών για το Ιράν είναι η γεωγραφική του απομόνωση. Για δεκαετίες, η Συρία αποτελούσε τη γέφυρα του Ιράν προς τη Μεσόγειο. Με την κατάρρευση του καθεστώτος Άσαντ, το Ιράν έχασε τον τελευταίο του πιστό σύμμαχο-γείτονα.

Ετσι, το Ιράν έρχεται αντιμέτωπο με: 

• Το τέλος του «σιιτικού τόξου» (που άρχισε να οικοδομείται το 2003): Ο χερσαίος διάδρομος που επέτρεπε στην Τεχεράνη να τροφοδοτεί τη Βηρυτό μέσω Βαγδάτης και Δαμασκού, έχει πλέον κοπεί. Με την απώλεια του συριακού ελέγχου, η αλυσίδα έσπασε, καθιστώντας τον ανεφοδιασμό της Χεζμπολάχ στον Λίβανο εξαιρετικά δύσκολο. 
• Ένα αβέβαιο και εχθρικό περιβάλλον: Στα δυτικά του, το Ιράν δεν βλέπει πλέον συμμάχους, αλλά μια Συρία σε απρόβλεπτο μεταβατικό στάδιο, ένα Ιράκ που πασχίζει να ισορροπήσει ανάμεσα στην Τεχεράνη και τη Δύση, και τις μοναρχίες του Κόλπου που, παρά τη διπλωματία, παραμένουν στρατηγικοί του αντίπαλοι.

«Αντίβαρο» σε αυτή την απομόνωση για την Τεχεράνη, είναι οι σχέσεις της με τη Μόσχα και το Πεκίνο.  

Οι «ρυθμιστές» και η ενδιάμεση Ζώνη

Πέρα από τους προαναφερθέντες «παίκτες», η ισορροπία καθορίζεται και από δύο κρίσιμες κατηγορίες χωρών:

1. Στρατηγικοί διαμεσολαβητές (Κατάρ, Ομάν, Κουβέιτ): 

• Κατάρ: Ίσως ο πιο ιδιόμορφος παίκτης. Φιλοξενεί τη μεγαλύτερη αμερικανική στρατιωτική βάση στην περιοχή, αλλά ταυτόχρονα διατηρεί ανοιχτούς διαύλους με το Ιράν και τη Χαμάς. Λειτουργεί ως ο «απαραίτητος μεσάζοντας» για τις ΗΠΑ όταν η διπλωματία με την Τεχεράνη φτάνει σε αδιέξοδο.
• Ομάν: Παραμένει η «Ελβετία της Μέσης Ανατολής», φιλοξενώντας τις μυστικές συνομιλίες Δύσης-Ιράν.
• Κουβέιτ: Ακολουθεί παραδοσιακά μια πολιτική ουδετερότητας

2. Χώρες της πρώτης γραμμής (Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Ιορδανία, Αίγυπτος): 

• Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (ΗΑΕ): Πρωτοστάτησαν στις «Συμφωνίες του Αβραάμ» με το Ισραήλ. Επενδύουν στην τεχνολογία και την οικονομική ισχύ, προσπαθώντας να θωρακιστούν απέναντι στην ιρανική απειλή, ενώ παράλληλα εξομαλύνουν τις σχέσεις τους με την Τουρκία.
• Ιορδανία: Λειτουργεί ως κρίσιμο «ρυθμιστικό κράτος» (buffer state). Με στενούς δεσμούς με τη Δύση αλλά και τεράστιο παλαιστινιακό πληθυσμό, η σταθερότητά της είναι κρίσιμη για να μην επεκταθεί η φλόγα του πολέμου προς τη Μεσόγειο.
• Αίγυπτος: Παραμένει ο θεματοφύλακας της Διώρυγας του Σουέζ. Παραδοσιακός μεσολαβητής στο Παλαιστινιακό, είναι η χώρα-κλειδί για κάθε διαπραγμάτευση στη Γάζα και ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον αραβικό κόσμο και τη Δύση, ισορροπώντας ανάμεσα στην αμερικανική βοήθεια και τις περιφερειακές προκλήσεις.

Τα πεδία αντιπαράθεσης – Ο πόλεμος μέσω «πληρεξουσίων»

Εκεί, όμως, που σταματά η διπλωματία, ξεκινούν οι «πληρεξούσιοι» (proxies). Με άλλα λογια, το δόγμα της «προκεχωρημένης άμυνας» της Τεχεράνης: να διεξάγει τις συγκρούσεις μακριά από τα σύνορά της, χρησιμοποιώντας τοπικές «ομάδες». 

• Ο «άξονας της αντίστασης»: Στο Ιράκ και τη Συρία, δεκάδες σιιτικές πολιτοφυλακές παραμένουν ενεργές, λειτουργώντας ως κράτος εν κράτει και πιέζοντας για την αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων.
• Η απειλή των Χούθι: Στην Υεμένη, οι Χούθι έχουν εξελιχθεί από μια τοπική ανταρτική ομάδα σε στρατηγικό παίκτη. Έχουν αποδείξει ότι μπορούν να «παραλύσουν» το παγκόσμιο εμπόριο πλήττοντας πλοία στην Ερυθρά Θάλασσα, μετατρέποντας ένα τοπικό μέτωπο σε παγκόσμιο οικονομικό εφιάλτη.
• Χεζμπολάχ, η αιχμή του δόρατος: Παρά τα πλήγματα που δέχεται στον Λίβανο, παραμένει ο ισχυρότερος μη κρατικός στρατός στον κόσμο και το βασικό ανάχωμα του Ιράν απέναντι στο Ισραήλ.

Γιατί οι συμμαχίες είναι τόσο εύθραυστες;

Η απάντηση στο ερώτημα κρύβεται σε τρεις παράγοντες: 

• Ενεργειακή ασφάλεια: Το Στενό του Ορμούζ και το Στενό του Μπαμπ ελ-Μαντέμπ παραμένουν στρατηγικά κρίσιμες αρτηρίες και αποτελούν τον «σφυγμό» της παγκόσμιας οικονομίας. Οποιαδήποτε εμπλοκή εκεί προκαλεί αλυσιδωτές αντιδράσεις στις διεθνείς τιμές, επηρεάζοντας από τον πληθωρισμό στην Ευρώπη μέχρι την παραγωγή στην Κίνα.
• Συμφωνίες για όπλα: Η περιοχή είναι ο μεγαλύτερος αγοραστής όπλων παγκοσμίως. Η στροφή σε κινεζικά και ρωσικά συστήματα αλλάζει τα δεδομένα της στρατιωτικής υπεροχής και περιπλέκει την κατάσταση.
• Γεωπολιτική ρευστότητα: Οι συμμαχίες δεν είναι πλέον άσπρες ή μαύρες. Μια χώρα μπορεί να είναι σύμμαχος των ΗΠΑ στην άμυνα, εταίρος της Κίνας στην οικονομία και της Ρωσίας στην ενέργεια. 

Σε αυτή τη γεωπολιτική σκακιέρα η μόνη σταθερά είναι η ρευστότητα. Και το επόμενο «πιόνι» που θα κινηθεί μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να αναδιαμορφώσει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή – και μαζί της τις παγκόσμιες ισορροπίες.
 

Πηγή: skai.gr