Το χρονικό του χάους στο Ιράν: Από τις μαζικές εξεγέρσεις στις αποφάσεις Τραμπ – Τι επιφυλάσσει η επόμενη μέρα

Του Στέφανου Νικολαΐδη

Το Ιράν βρίσκεται ξανά στο χείλος του γκρεμού. Στους δρόμους, η οργή βράζει. Στα δικαστήρια, οι εκτελέσεις πολλαπλασιάζονται. Στα κέντρα εξουσίας, οι αποφάσεις λαμβάνονται με τη λογική της επιβίωσης. Και έξω από τα σύνορα της χώρας, η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα ένα καθεστώς που σκληραίνει όσο αισθάνεται ότι απειλείται.

Την ίδια στιγμή, χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στην Ουάσιγκτον, το ερώτημα δεν ήταν αν το Ιράν αποτελεί πρόβλημα — αλλά αν ήρθε η ώρα να πληρώσει το τίμημα. Ο Ντόναλντ Τραμπ έφτασε μια ανάσα από τη στρατιωτική σύγκρουση, πριν τραβήξει το φρένο την ύστατη στιγμή. Ήταν πράξη στρατηγικής αυτοσυγκράτησης ή φόβος ενός πολέμου που δεν θα μπορούσε να ελεγχθεί;

Απαντήσεις σε όλα τα παραπάνω καίρια ερωτήματα δίνει μιλώντας στα podcast του ΣΚΑΪ και στο skai.gr ο διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA) Κωνσταντίνος Φίλης, εξηγώντας με τρόπο απλό και κατανοητό όχι μόνο τι μπορεί να ακολουθεί, αλλά και αν η αποφυγή της σύγκρουσης σημαίνει σταθερότητα ή απλώς επικίνδυνη αναβολή.

Τι αναζωπύρωσε τις εξεγέρσεις

Έχουν περάσει περισσότεροι από 6 μήνες από τον Ιούνιο του 2025, όταν και ξέσπασε ο πόλεμος των 12 ημερών μεταξύ Ισραήλ και Ιράν. Μια σύγκρουση που σίγουρα ξύπνησε εφιάλτες, κάνοντας τον πλανήτη να παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα όλα όσα συνέβαιναν στην Τεχεράνη.

Τι έχει αλλάξει και τι έχει μεσολαβήσει αυτό το εξάμηνο;

Αυτό που έχει συντελεστεί σε κάθε περίπτωση είναι η περαιτέρω αποδυνάμωση του Ιράν, όπως και ο περαιτέρω κλονισμός της ιρανικής οικονομίας. Μιλάμε για μια οικονομία που λειτουργεί περισσότερο στην παραοικονομία και όχι στην κανονική οικονομική δραστηριότητα. 

Το γεγονός αυτό αποτέλεσε τον βασικό λόγο που εξεγέρθησαν εκδηλώνοντας τη δυσαρέσκειά τους οι παζαρίτες έμποροι, οι οποίοι είναι η ραχοκοκαλιά της ιρανικής οικονομίας. 

Επίσης, αυτό που μένει ίδιο αλλά πλέον είναι συνείδηση στον μέσο Ιρανό, είναι πως η χώρα τους σπατάλησε έναν πακτωλό χρημάτων όλα τα περασμένα χρόνια για την υποστήριξη των «δορυφόρων» της στη Μέση Ανατολή, οι περισσότεροι εκ των οποίων σήμερα έχουν εξουδετερωθεί ή έχουν φύγει από την εξουσία, όπως ο Άσαντ.

Το ερώτημα λοιπόν είναι τελικά τι κέρδισε το Ιράν από τη στοχοποίηση/δαιμονοποίηση του Ισραήλ και τον αέναο αγώνα σε βάρος των Ισραηλινών.

Άλλο ένα σημαντικό που αξίζει να αναφέρουμε είναι πως λόγω της στροφής και ανακατεύθυνσης των ρωσικών εξαγωγών πετρελαίου και φυσικού αερίου προς την Κίνα και την Ινδία – που είναι οι ίδιες αγορές όπου απευθύνεται το Ιράν – υπάρχει σοβαρό ζήτημα που έχει να κάνει με τις εξαγωγές των ιρανικών υδρογονανθράκων οι οποίες εκ των πραγμάτων περιορίστηκαν.

Αυτό επέφερε ακόμα μεγαλύτερο πλήγμα σε μια οικονομία που έτσι και αλλιώς υπήρχε ή κλονιζόταν λόγω των αμερικανικών κυρώσεων.

Εδώ αξίζει να σημειωθεί πως όταν λειτουργεί η παραοικονομία, είναι πολύ λογικό να κερδίζει περισσότερο το καθεστώς από ό,τι να χάνει. Ίσως χάνει σε επίπεδο κοινωνικής απήχησης, αλλά κερδίζει γιατί είναι αυτό το οποίο ελέγχει το μεγαλύτερο κομμάτι της παραοικονομίας.

Μελετώντας το καθεστώς του Ιράν

Τους αρμούς της εξουσίας τούς ελέγχει αυτήν τη στιγμή η πλευρά Χαμενεΐ μαζί με το θεοκρατικό καθεστώς των μουλάδων.

Αντιθέτως με τον σάχη το 1979, ο οποίος έπεσε περίπου σαν τραπουλόχαρτο, μπορεί κανείς να πει ότι οι δυο μεγάλες διαφορές είναι:

1. ο σάχης δεν είχε υπό τον έλεγχό του μάλλον τον στρατό, άρα υπήρξαν αποσκιρτήσες και θα ήταν σχετικά εύκολη η ανατροπή του
2. είχαν ξεκινήσει μαζικές απεργίες που είχαν ουσιαστικά καθηλώσει τη χώρα και έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ανατροπή του σάχη.

Σήμερα δεν έχουμε αυτές τις απεργίες, αλλά έχουμε πολύ κόσμο στους δρόμους.

Έχουμε 4 σημαντικές κοινωνικές ομάδες (παζαρίτες έμποροι, φοιτητές, φτωχά στρώματα, κλήρος), όμως δεν φαίνεται να υπάρχει ένα πρόσωπο που να ενώνει όλες τις επαναστατημένες ομάδες, όπως ο Χομεϊνί το 1979.

Παράλληλα, όσο οι Φρουροί της Επανάστασης – που είναι σαρξ εκ της σαρκός του σημερινού καθεστώτος – παραμένουν πιστοί στους μουλάδες, δεν αποκλείεται να δούμε αλλαγή προσώπου στην ηγεσία, δεδομένου ότι ο Χαμενεΐ είναι άρρωστος και σε προχωρημένη ηλικία.

Μάλιστα, θα μπορούσε να ζητηθεί από εκείνον να αποσυρθεί στο όνομα μιας εκτόνωσης, ωστόσο συνολική ανατροπή του καθεστώτος αυτήν τη στιγμή φαίνεται να είναι δύσκολη.

Στο μυαλό του Τραμπ

Ο Ντόναλντ Τραμπ έδειξε να φτάνει ένα βήμα πριν πατήσει το κουμπί.

Δεν μπορούμε όμως να το πούμε με βεβαιότητα αν ο ίδιος ήταν διατεθειμένος να προβεί σε κάποια στοχευμένα χειρουργικά χτυπήματα ή αν θέλει να διατηρεί μια μόνιμη πίεση  ψυχολογική απέναντι στο καθεστώς, η οποία σε συνδυασμό με τις εσωτερικές αντιδράσεις θα μπορούσε να το κλονίσει περαιτέρω.

Ο Τραμπ μπορεί να λέει και να ισχυρίζεται πως χάρη στις δικές του ενέργειες σταμάτησε η αιματοχυσία. 

Μάλιστα, η εκδοχή του καθεστώτος του Ιράν ήταν ότι η αιματοχυσία αυτή λάμβανε χώρα κυρίως από τους διαδηλωτές σε βάρος των δυνάμεων ασφαλείας. Ότι δηλαδή υπήρχαν τρομοκράτες και πράκτορες ξένων δυνάμεων, οι οποίοι ήθελαν να προκαλέσουν ένταση για να επιφέρουν αντίδραση από πλευράς Τραμπ.

Προφανώς οι Αμερικανοί έχουν στο τραπέζι όλες τις επιλογές, αλλά αν υποθέσουμε ότι κάνουν 1-2 χτυπήματα σε βάρος των Φρουρών της Επανάστασης ή αν δολοφονήσουν τον Χαμενεΐ, τότε θα έφευγε σαν μάρτυρας.

Αυτό πώς θα επιδράσει θετικά υπέρ των διαδηλωτών και υπέρ των όσων σήμερα βρίσκονται στον δρόμο;

Αν θέλουμε να μιλάμε για κατάρρευση του καθεστώτος στο Ιράν, θα πρέπει πρώτον να δούμε τι συνιστά κατάρρευση.

Εννοούμε να φύγει ο Χαμενεΐ; Να φύγει το καθεστώς συνολικά; Να έρθουν κάποιοι κοσμικοί; Να γίνουν κάποιες συνταγματικές μεταρρυθμίσεις; Να πάμε σε εμφύλιο ή ακόμα και σε μόνιμη αστάθεια; 

Σε περίπτωση αστάθειας, αυτό δεν θα είναι καλό νέο όχι μόνο για τις μεταναστευτικές ροές – διότι σε μια χώρα των 90 εκατομμυρίων θα θελήσουν να την εγκαταλείψουν σίγουρα μερικά εκατομμύρια – αλλά και για τις τιμές του πετρελαίου οι οποίες είναι πιθανόν να εκτοξευθούν.

Πηγή: skai.gr