Τοκετός στη Σερβία: «Αφήνεις την αξιοπρέπειά σου στην πόρτα»

Μια πολύμηνη έρευνα της DW για τον τοκετό στη Σερβία αποκάλυψε ένα μοτίβο στις αρνητικές εμπειρίες των γυναικών: κακοποίηση, λεκτική βία και παρωχημένες ιατρικές πρακτικές.«Ο κόσμος λέει πως, όταν μπαίνεις στην Μπετάνιγια, αφήνεις την αξιοπρέπειά σου στην πόρτα. Είναι φυσιολογικό αυτό;», ρωτάει μια γυναίκα, ανακαλώντας την εμπειρία της στο μαιευτήριο του Νόβι Σαντ.

«Στο χωριό μου φροντίζουν καλύτερα τις αγελάδες απ’ ό,τι με φρόντισαν εμένα οι γιατροί», λέει μια άλλη.

«Δεν έχω δείξει ποτέ σε κανέναν την πρώτη μου φωτογραφία με το μωρό μου, επειδή σε εκείνη τη φωτογραφία μοιάζω μισοπεθαμένη», προσθέτει μια τρίτη.

Αυτές οι τρεις γυναίκες δεν έχουν συναντηθεί ποτέ. Γέννησαν σε διαφορετικές πόλεις της Σερβίας, σε διαφορετικές χρονιές και υπό τη μέριμνα διαφορετικών γιατρών. Ωστόσο, υπάρχει μια εντυπωσιακή ομοιότητα σε όσα είπαν στην DW για την εμπειρία του να φέρνεις ένα παιδί στον κόσμο στη Σερβία.

Σε μία έρευνα που διήρκησε μήνες, η DW μίλησε με περισσότερες από 20 γυναίκες στη Σερβία, οι μαρτυρίες των οποίων αποκαλύπτουν ένα παρόμοιο μοτίβο: απάνθρωπη μεταχείριση και συστηματική χρήση παρωχημένων διαδικασιών, οι οποίες συχνά εξυπηρετούν την αντιστάθμιση των αδυναμιών ενός υπερφορτωμένου συστήματος υγείας, αντί να ανταποκρίνονται στις ανάγκες της μητέρας και του παιδιού.

Τοκετός με τους όρους του συστήματος

Σε πολλά μαιευτικά κέντρα στη Σερβία οι γυναίκες υποβάλλονται συστηματικά στην ίδια ακολουθία διαδικασιών: ξύρισμα, υποκλυσμός και μια πρώτη δόση ωκυτοκίνης, μιας ορμόνης που χρησιμοποιείται για την πρόκληση ή την επιτάχυνση του τοκετού, αλλά η οποία μπορεί να αυξήσει σημαντικά τόσο τον πόνο όσο και τη συχνότητα των συσπάσεων.

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) συνιστά αυτές τις πρακτικές μόνο όταν υπάρχει σαφής ιατρική ένδειξη ή όταν τις ζητά η ίδια η γυναίκα.

«Ήταν τόσο έντονη και επιθετική η όλη κατάσταση», θυμάται η Στέφανι Σ. από το Νόβι Σαντ, περιγράφοντας τις επιπτώσεις της πρώτης διέγερσης με ωκυτοκίνη. «Η διαστολή μου έγινε πολύ γρήγορα, αλλά οι εξωθητικές συσπάσεις δεν άρχισαν ποτέ, επειδή αυτό συνέβαινε εξαναγκαστικά. Στη συνέχεια, ο ένας γιατρός μετά τον άλλον ερχόταν να με εξετάσει και τελικά ένας από αυτούς έσπασε τα νερά μου. Δεν είπε λέξη. Δεν με προειδοποίησε. Απλώς έχωσε το χέρι του μέσα μου», λέει στην DW.

«Προσπαθούσαν να επιβάλουν έναν τοκετό που απλώς δεν είχε αρχίσει», αναφέρει η Νατάσα Σ. από τη Ρούμα, στην οποία επίσης χορηγήθηκε ωκυτοκίνη.

Όταν ο τοκετός συνέχισε να εξελίσσεται αργά, οι γιατροί κατέφυγαν στον χειρισμό Κριστέλερ – την άσκηση πίεσης με τα χέρια στον πυθμένα της μήτρας, στο επάνω μέρος της κοιλιάς, ώστε να εξωθηθεί σωματικά το μωρό. Η μέθοδος θεωρείται αμφιλεγόμενη από πολλές επαγγελματικές ενώσεις, λόγω του κινδύνου τραυματισμού τόσο της μητέρας όσο και του παιδιού.

«Μετά είχα μελανιές κάτω από το στήθος μου. Εκείνη συνέχιζε να φωνάζει: “Σπρώξε!” Εγώ έσπρωχνα στα τυφλά, έσπασαν αγγεία στα μάτια μου επειδή έσπρωχνα με λάθος τρόπο. Μετά άκουσα έναν γιατρό να λέει: “Φέρτε μου τον εμβρυουλκό κενού”», λέει η Νατάσα στην DW.

Η Νατάσα αναφέρει πως, μετά τη χρήση του εμβρυουλκού κενού, το μωρό της εμφάνισε ένα πρήξιμο στο κεφάλι. Η ίδια πέρασε τις επόμενες ημέρες φοβούμενη ότι θα υπήρχαν σοβαρότερες επιπλοκές, μεταξύ των οποίων εγκεφαλική αιμορραγία και εγκεφαλική παράλυση.

Παρωχημένες πρακτικές

Η πίεση στα νοσοκομεία για την επιτάχυνση του τοκετού οδηγεί συχνά σε μια ακόμα παρέμβαση που έχει γίνει σχεδόν πρακτική ρουτίνας στη Σερβία: την περινεοτομή, μια χειρουργική τομή στο περίνεο που πραγματοποιείται για να διευκολυνθεί η γέννηση του μωρού.

Αν και ο ΠΟΥ δεν συνιστά τη «συστηματική ή ευρεία χρήση της περινεοτομής» σε γυναίκες που υποβάλλονται σε αυτόματο κολπικό τοκετό, σχεδόν κάθε δεύτερη γυναίκα στη Σερβία υποβάλλεται στη διαδικασία. Στοιχεία που συνέλεξε η DW από μαιευτήρια σε όλη τη χώρα δείχνουν ότι το ποσοστό των περινεοτομών σε ορισμένα ιδρύματα υπερβαίνει το 70%.

Τα τραύματα της περινεοτομής μπορεί να δυσκολέψουν την ανάρρωση και τη φροντίδα του νεογέννητου. Πολλές γυναίκες που μίλησαν στην DW δήλωσαν ότι η διαδικασία πραγματοποιήθηκε χωρίς εξήγηση, χωρίς συγκατάθεση και σε ορισμένες περιπτώσεις χωρίς καν να προηγηθεί αναισθησία.

Για δεκαετίες οι περινεοτομές πραγματοποιούνταν συστηματικά, ιδίως σε γυναίκες που γεννούσαν για πρώτη φορά, επειδή οι γιατροί πίστευαν ότι επιτάχυναν τον τοκετό και απέτρεπαν σοβαρότερες ρήξεις. Οι σημερινές ιατρικές κατευθυντήριες γραμμές όμως δεν υποστηρίζουν πλέον τέτοια συστηματική χρήση.

Η Μπιλιάνα Στάνκοβιτς, ψυχολόγος που ερευνά εδώ και χρόνια τις μαιευτικές πρακτικές στη Σερβία, προειδοποιεί πως ορισμένες από αυτές τις διαδικασίες δεν έχουν τις ρίζες τους μόνο σε παρωχημένες ιατρικές παραδοχές, αλλά και σε έμφυλα στερεότυπα.

Στην έρευνά της κατέγραψε μαρτυρίες σχετικά με το λεγόμενο «ράμμα του συζύγου» – ένα επιπλέον ράμμα που φέρεται να χρησιμοποιείται για να επαναφέρει τον κόλπο «στο προηγούμενο μέγεθός του» μετά τον τοκετό.

«Η τελευταία φορά που άκουσα γι’ αυτό ήταν από μια γυναίκα στο Βελιγράδι, η οποία είπε ότι […] ο γιατρός της σχολίασε: “Να κι ένα μικρό φιογκάκι για τον σύζυγο”», λέει η Στάνκοβιτς.

Λεκτική κακοποίηση

Πολλές από τις γυναίκες με τις οποίες μίλησε η DW ανέφεραν ότι κατά τη διάρκεια του τοκετού το ιατρικό προσωπικό τις αποκαλούσε κακομαθημένες, αδύναμες, αγενείς, ανυπάκουες ή ακόμα και εγωίστριες.

«Κάποια στιγμή είπα: “Σας παρακαλώ, πείτε μου τι συμβαίνει, θα το κάνει ευκολότερο”. Και εκείνοι απλώς γέλασαν, σαν να έλεγαν: “Τι λέει αυτή; Τίποτα δεν θα το κάνει ευκολότερο”», θυμάται η Στέφανι. «Ο άνδρας που ξεγέννησε το μωρό μου σχεδόν δεν μου μίλησε καθόλου. Ήταν ενοχλημένος επειδή τον είχαν ξυπνήσει κατά τη νυχτερινή βάρδια».

Το γεγονός ότι τέτοιες εμπειρίες δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά αντικατοπτρίζεται και στην Έκθεση του 2022 για τη Μεταχείριση των Γυναικών σε Γυναικολογικά και Μαιευτικά Ιδρύματα στη Σερβία.

Οι συντάκτες της προσδιόρισαν τη λεκτική κακοποίηση ως μία από τις συνηθέστερες μορφές κακομεταχείρισης που ανέφεραν οι γυναίκες κατά τη διάρκεια του τοκετού.

Μια γυναίκα δήλωσε μάλιστα ότι οι μαίες την απείλησαν πως θα «την ξυπνούσαν με χαστούκια», εάν λιποθυμούσε. Άλλες ανέφεραν ταπεινωτικά και σεξουαλικού χαρακτήρα σχόλια.

Ένα σύστημα υπό πίεση

Γιατί όμως συμβαίνουν όλα αυτά;

Κατά τους ειδικούς, αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ολοένα μεγαλύτερη πίεση που υφίσταται το σύστημα υγείας.

Στοιχεία που εξασφάλισε η DW δείχνουν πως το ένα τρίτο όλων των γεννήσεων στη Σερβία πραγματοποιείται σε μόλις τέσσερα μεγάλα μαιευτήρια στο Βελιγράδι και στο Νόβι Σαντ, ενώ μικρότερες εγκαταστάσεις σε ολόκληρη τη χώρα συνεχίζουν να κλείνουν.

«Λόγω του τεράστιου αριθμού των γεννήσεων οι γυναίκες στα μεγάλα μαιευτικά τμήματα αντιμετωπίζονται σαν να βρίσκονται σε γραμμή παραγωγής – όλα πρέπει να έχουν ολοκληρωθεί μέσα σε 24 έως 48 ώρες, ώστε να ελευθερωθεί το κρεβάτι για την επόμενη ασθενή», δηλώνει στην DW η Γιασμίνα Μίνγιακ, συντάκτρια της πλατφόρμας για γονείς “Svet za nas” («Κόσμος για εμάς»).

Ωστόσο, δεν πιστεύουν όλοι πως η έλλειψη πόρων αποτελεί τη μοναδική εξήγηση. Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι τα δύο τρίτα των μαιευτικών κέντρων στη Σερβία διαχειρίζονται το πολύ τρεις γεννήσεις την ημέρα. Υπό αυτές τις συνθήκες, τονίζει ένας γυναικολόγος που θέλησε να διατηρήσει την ανωνυμία του, θα μπορούσε να δίνεται στις γυναίκες περισσότερος χρόνος, ώστε ο τοκετός να εξελίσσεται φυσικά. Αυτό όμως δεν συμβαίνει συνήθως.

Θα βοηθήσουν οι νέες κατευθυντήριες γραμμές;

Η νέα «Εθνική Κατευθυντήρια Οδηγία Ορθής Κλινικής Πρακτικής: Φυσιολογικός Κολπικός Τοκετός», η οποία εκπονήθηκε από το Υπουργείο Υγείας της Σερβίας, αναγνωρίζει πολλά από τα προβλήματα που επισημαίνουν οι γυναίκες εδώ και χρόνια και συνιστά διαφορετικές προσεγγίσεις.

«Αυτές οι μαρτυρίες ασθενών και εγκύων γυναικών ήταν συγκλονιστικές. Είχαν όμως και θετικές επιπτώσεις στο επάγγελμά μας», λέει η δρ. Ολιβέρα Κόντιτς, μία από τις συντάκτριες των κατευθυντήριων οδηγιών.

Οι ειδικοί προειδοποιούν πάντως ότι η Σερβία διαθέτει ήδη πολυάριθμες κατευθυντήριες γραμμές και στρατηγικά έγγραφα, τα οποία εξακολουθούν ωστόσο να εφαρμόζονται ανεπαρκώς.

«Δεν υπάρχει μηχανισμός εποπτείας που να δείχνει εάν κάποια από αυτές τις συστάσεις εφαρμόζεται πράγματι», λέει η ψυχολόγος Στάνκοβιτς.

Ως αποτέλεσμα, περισσότερες γυναίκες προσφεύγουν στη Δικαιοσύνη, εξηγεί από την πλευρά της η Σάνια Ραντιβόγιεβιτς από το Κέντρο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Βελιγραδίου. Η ίδια υποστηρίζει ότι αυτές οι υποθέσεις περιλαμβάνουν σαφείς παραβιάσεις των δικαιωμάτων των ασθενών, κακοποίηση, αλλά και προσβολές των συνταγματικών εγγυήσεων περί σωματικής και ψυχικής ακεραιότητας.

«Είχαμε μια υπόθεση στην οποία μια γυναίκα αρνήθηκε ρητά την εξαγωγή με εμβρυουλκό κενού και είπε πως κατανοούσε τους κινδύνους. Την πραγματοποίησαν ούτως ή άλλως, ενώ τέσσερις ή πέντε άνδρες την κρατούσαν κάτω», λέει η Ραντιβόγιεβιτς.

Παρ’ όλα αυτά, ούτε μία υπόθεση αυτού που συνήθως αποκαλείται ως «μαιευτική βία» δεν έχει καταλήξει σε τελεσίδικη δικαστική απόφαση στη Σερβία. Η Ραντιβόγιεβιτς φοβάται πως, εάν ποτέ φτάσει μία υπόθεση σε αυτό το στάδιο, οι εισαγγελείς θα ταχθούν με το σύστημα και θα επιτρέψουν την παραγραφή των αδικημάτων.

Εντωμεταξύ, πολλές γυναίκες φεύγουν από τα μαιευτήρια κουβαλώντας κάτι περισσότερο από ένα μωρό. Για ορισμένες ο φόβος και το τραύμα διαρκούν περισσότερο από την ίδια τη διαδικασία της γέννας.

Επιμέλεια: Γιώργος Πασσάς

Η έρευνα για αυτό το άρθρο πραγματοποιήθηκε με την υποστήριξη του Journalismfund Europe.

Πηγή: Deutsche Welle