Από τον Γκαίτε στη Σοράγια: Οι γερμανο-ιρανικές σχέσεις

Αναδρομή στην ιστορία των σχέσεων των δύο χωρών που ξεκινούν ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα, πριν αποκτήσουν καν τη σημερινή τους κρατική μορφή.Η ιστορία των σχέσεων μεταξύ Γερμανίας και Ιράν ξεκινά πολύ πριν από την εμφάνιση και των δύο κρατών στην τρέχουσα μορφή τους. Οι πρώτοι δεσμοί ήταν πολιτιστικού χαρακτήρα. Οι διπλωματικές σχέσεις αναπτύχθηκαν μόνο αργότερα.

Ο ενθουσιασμός του Γκαίτε για την περσική ποίηση

Ο Γιόχαν Βόλφγκανγκ φον Γκαίτε ήταν 65 ετών όταν, το 1814, διάβασε για πρώτη φορά την πλήρη μετάφραση των ποιημάτων του Πέρση ποιητή και μυστικιστή Χαφέζ: το «Ντιβάν». Ενθουσιάστηκε: «Και αν όλος ο κόσμος χαθεί, Χαφέζ, μαζί σου, μόνο με εσένα, θα ανταγωνιστώ!» Ο Χαφέζ, γεννημένος γύρω στο 1315, ονομαζόταν στην πραγματικότητα Μοχάμεντ Σεμσεντίν. Χαφέζ είναι ο τιμητικός του τίτλος – απονέμεται σε όλους όσους μπορούν να απαγγείλουν τις 114 σούρες (Κεφάλαια) του Κορανίου από μνήμης. Στο Ιράν ο Χαφέζ εξακολουθεί να θεωρείται εθνικός ποιητής. Σχεδόν κάθε νοικοκυριό έχει ένα αντίγραφο του «Ντιβάν».

Για τον Γερμανό ποιητή ο Χαφέζ ήταν αδελφή ψυχή και έτσι το 1819 δημοσίευσε το «Δυτικό-Ανατολικό Ντιβάν» του. Όπως και στον Χαφέζ, οι στίχοι του αφηγούνται την παθιασμένη αγάπη, τις ανθρώπινες συγκρούσεις, την παροδικότητα της ζωής και τις πνευματικές γνώσεις.

Είναι μια έκκληση για πολιτισμικό άνοιγμα και αμοιβαία κατανόηση: «Όποιος γνωρίζει τον εαυτό του και τους άλλους θα αναγνωρίσει επίσης εδώ: η Ανατολή και η Δύση δεν μπορούν πλέον να χωριστούν», έγραψε ο Γκαίτε. Η γέφυρα μεταξύ των δύο πολιτισμών παραμένει ζωντανή σχεδόν 200 χρόνια αργότερα: το 2000 ο Μοχάμεντ Χαταμί έγινε ο πρώτος Ιρανός πρόεδρος που επισκέφθηκε τη Γερμανία και, μαζί με τον τότε Ομοσπονδιακό Πρόεδρο Γιοχάνες Ράου, εγκαινίασαν ένα μνημείο των Χαφέζ-Γκαίτε στη Βαϊμάρη.

Η Περσία ως πιόνι των παγκόσμιων δυνάμεων

Στην αρχαιότητα η Περσία ήταν μια τεράστια αυτοκρατορία, αλλά με την πάροδο των αιώνων έχασε τη θέση ισχύος της. Τον 19ο αιώνα δύο νέες μεγάλες δυνάμεις ανταγωνίστηκαν για την υπεροχή στην ασιατική ήπειρο. Η Περσία έγινε πιόνι σε αυτόν τον αγώνα εξουσίας μεταξύ της Βρετανικής Αυτοκρατορίας και της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, γνωστό ως «Το Μεγάλο Παιχνίδι». Η ιρανική αυλή στράφηκε νωρίς σε ευρωπαϊκούς βασιλικούς οίκους, ζητώντας τη βοήθειά τους για να απελευθερωθεί από τη βρετανική και τη ρωσική κυριαρχία – χωρίς αποτέλεσμα.

Μόλις το 1857 υπογράφηκε η πρώτη επίσημη συμφωνία εμπορίου και φιλίας μεταξύ του Ιράν και του Βασιλείου της Πρωσίας. Το 1873 ο Πέρσης ηγεμόνας Νασέρ αλ-Ντιν Σαχ έγινε ο πρώτος μονάρχης της Μέσης Ανατολής που επισκέφθηκε την Ευρώπη.

Στο Βερολίνο έγινε δεκτός από τον Κάιζερ Γουλιέλμο Α’ και σημείωσε στο ταξιδιωτικό του ημερολόγιο: «Αυτός (ο Κάιζερ) εργάζεται ήδη το πρωί και μετά μέχρι αργά το βράδυ. Εμείς οι βασιλιάδες της Ανατολής είμαστε ευγνώμονες στους προγόνους μας που δεν μας έφεραν στον κόσμο ως τέτοιους εργασιομανείς. Ο Αλλάχ έχει τον προφήτη του και εγώ έχω τους υπουργούς μου». Ο Νασέρ αλ-Ντιν Σαχ δεν έμεινε άπραγος, ωστόσο: επιδίωκε μεταρρυθμίσεις για την Περσία και ενδιαφερόταν για τις ευρωπαϊκές τεχνολογίες – και, κυρίως, ήλπιζε σε καλούς πολιτικούς και οικονομικούς δεσμούς με τη νεαρή Γερμανική Αυτοκρατορία. Το 1885 άνοιξε η πρώτη γερμανική διπλωματική αποστολή στο Ιράν – ένα βήμα που εδραίωσε θεσμικά τις σχέσεις.

Βίλχελμ Βάσμους: Ο Γερμανός «Λόρενς της Αραβίας»

Ο Βρετανός αξιωματικός Τόμας Έντουαρντ Λόρενς, ο οποίος πολέμησε στο πλευρό των Βεδουίνων εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατά τη διάρκεια της Αραβικής Εξέγερσης που υποστηρίχθηκε από τους Βρετανούς στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, έχει μείνει στην ιστορία. Το όνομα Βίλχελμ Βάσμους, ωστόσο, είναι ελάχιστα γνωστό σήμερα. Ο Βάσμους πολέμησε στο πλευρό των περσικών φυλών εναντίον των Βρετανών και θεωρείται ο «Γερμανός Λόρενς της Αραβίας».

Ο γιος αγρότη από την Κάτω Σαξονία ξεκίνησε μια καριέρα στο Υπουργείο Εξωτερικών. Ως υποπρόξενος στην Περσία εξοικειώθηκε στενά με τη χώρα και τον λαό της. Μιλούσε Φαρσί και δημιούργησε στενούς δεσμούς με τους τοπικούς ηγεμόνες. Όταν ξέσπασε ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, η Γερμανική Αυτοκρατορία προσπάθησε να προκαλέσει εξεγέρσεις εναντίον της βρετανικής αποικιακής δύναμης.

Ο Γερμανός διπλωμάτης Μαξ Φράιχερ φον Όπενχαϊμ επινόησε ένα μυστικό σχέδιο: ήθελε να αποδυναμώσει τους εχθρούς της Γερμανικής Αυτοκρατορίας υποκινώντας τον μουσουλμανικό κόσμο εναντίον τους. Μια «Τζιχάντ Made in Germany» είχε ως στόχο να φέρει τη γερμανική νίκη πιο κοντά. Ο Βάσμους αναλαμβάνει το λεπτό αυτό έργο και πείθει ορισμένους τοπικούς ηγεμόνες να συμμετάσχουν στον ανταρτοπόλεμο. Το 1915 αυτός και οι σύμμαχοί του καταλαμβάνουν το Βρετανικό Γενικό Προξενείο. Αλλά μόνο για λίγο οι Πέρσες και ο Βάσμους θα μπορέσουν να αντισταθούν στα προελαύνοντα βρετανικά στρατεύματα. Οι εξεγερμένοι δεν είναι προορισμένοι για επιτυχία.

Ο Βάσμους επιβιώνει από τον πόλεμο και επιστρέφει στη Γερμανία. Αλλά οι αναμνήσεις της Περσίας τον στοιχειώνουν. Το 1924 ιδρύει ένα αγρόκτημα στο Τσογκαντάκ. Σκοπεύει να χρησιμοποιήσει τα έσοδα από τη συγκομιδή για να πληρώσει τους πρώην συντρόφους του για τη συμμετοχή τους στην αντίσταση κατά των Βρετανών, όπως είχε κάποτε υποσχεθεί. Το έργο αποτυγχάνει και το 1931 ο Βάσμους επιστρέφει στην πατρίδα του απογοητευμένος και πεθαίνει λίγο αργότερα.

Νέοι φίλοι: οι Παχλαβί

Στη Γερμανία ο Κάιζερ παραιτείται το 1918. Στην Περσία ο Ρεζά Σαχ Παχλαβί αναλαμβάνει την εξουσία το 1925 μετά από εσωτερικές πολιτικές αναταραχές. Ήθελε να εκσυγχρονίσει τη χώρα και προσανατολίστηκε έντονα προς την Ευρώπη, ειδικά τη Γερμανία. Ο Γερμανός επιχειρηματίας και κατασκευαστής αεροσκαφών Χούγκο Γιούνκερς ανέλαβε την ανάπτυξη των αεροπορικών μεταφορών και γερμανικές εταιρείες κατασκεύασαν τμήματα του Υπεριρανικού Σιδηροδρόμου. Το 1929 ο Σάχης σύναψε συνθήκη φιλίας με τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Διατήρησε επίσης καλές σχέσεις με τους Εθνικοσοσιαλιστές, οι οποίοι ανέβηκαν στην εξουσία το 1933.

Το 1935 η Περσία μετονομάστηκε επίσημα σε Ιράν. Όταν ξέσπασε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, το Ιράν δήλωσε ουδέτερο, αλλά βρετανικά και σοβιετικά στρατεύματα κατέλαβαν τη χώρα και ανάγκασαν τον φιλογερμανό Ρεζά Σάχη να παραιτηθεί. Αντ’ αυτού τοποθέτησαν τον γιο του στο θρόνο, ο οποίος συνεργάστηκε με τους Συμμάχους. Το Ιράν δεν ανέκτησε την πλήρη κυριαρχία του μέχρι το 1946. Ωστόσο, οι οικονομικοί δεσμοί μεταξύ των δύο χωρών σύντομα εντάθηκαν ξανά. Γερμανικές εταιρείες κατασκεύασαν εργοστάσια, νοσοκομεία και δρόμους στο Ιράν. Το 1966 συνήφθη συμφωνία όπλων και το 1974 ξεκίνησε η κατασκευή του πυρηνικού σταθμού στο Μπουσέρ με γερμανική συμμετοχή.

Σοράγια: «Η αγαπημένη αυτοκράτειρα της Γερμανίας»

Το 1951 ο Σάχης παντρεύτηκε τη Σοράγια Εσφαντιαρί-Μπαχτιαρί, κόρη Γερμανίδας μητέρας και Ιρανού διπλωμάτη. Οι γερμανικές εφημερίδες ήταν εκστασιασμένες. Η Σοράγια έγινε «η αγαπημένη αυτοκράτειρα της Γερμανίας». Η δυτική της συμπεριφορά, το ευρωπαϊκό της υπόβαθρο και ο ρόλος της στην ιρανική μοναρχία την έκαναν μια εκθαμβωτική φιγούρα στο σταυροδρόμι δύο πολιτισμών.

Αλλά επτά χρόνια μετά τον πλούσιο γάμο η «πριγκίπισσα του παραμυθιού» έγινε η «πριγκίπισσα των δακρύων»: ο Σάχης χώρισε τη Σοράγια. Χρειαζόταν έναν κληρονόμο του θρόνου, αλλά η Σοράγια δεν μπορούσε να κάνει παιδιά. Αυτή ήταν μια δύσκολη περίοδος για τον ταμπλόιντ Τύπο, ο οποίος δεν είχε σχεδόν καμία καλή κουβέντα να πει για τον Σάχη και το Ιράν – μια κατάσταση που απείλησε σοβαρά τις διμερείς σχέσεις. Ιρανοί αξιωματούχοι απείλησαν με διπλωματικές επιπτώσεις.

Η γερμανική κυβέρνηση εξέτασε ακόμα και έναν νόμο για την προστασία των ξένων αρχηγών κρατών από προσβολές – ο λεγόμενος «Lex Soraya», ωστόσο, δεν τέθηκε ποτέ σε ισχύ. Η επίσκεψη του Σάχη στη Γερμανία το 1967 σηματοδότησε ένα ακόμα σημείο καμπής. Για πρώτη φορά ο αξιωματούχος που επισκέφθηκε την περιοχή δεν έγινε δεκτός με αγαλλίαση, αλλά με έντονη διαμαρτυρία. Φοιτητές διαδήλωσαν κατά της καταπίεσης στο Ιράν, κρατώντας πλακάτ όπως «Όλη η Περσία είναι στρατόπεδο συγκέντρωσης» και «Δολοφόνος», κατηγορώντας τον μονάρχη ότι καταπιέζει τους συμπατριώτες του. Το Υπουργείο Δικαιοσύνης απέφυγε να ασκήσει δίωξη, δηλώνοντας ότι τα εκκρεμή ζητήματα με το Ιράν πρέπει να επιλυθούν διπλωματικά.

Στις 2 Ιουνίου του 1967, στο πλαίσιο μιας διαδήλωσης κατά του Σάχη στο Βερολίνο, δολοφονείται από σφαίρες αστυνομικού ο 26χρονος ειρηνιστής φοιτητής Μπένο Όνεζοργκ, κάτι που πυροδοτεί νέο κύμα αντιδράσεων.

Παρ’ όλα αυτά οι επαφές μεταξύ Γερμανίας και Ιράν παρέμειναν στενές. Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου το Ιράν θεωρούνταν σημαντικός εταίρος: πλούσιο σε πετρέλαιο, πρόθυμο να εκσυγχρονιστεί και, ως κράτος στα σύνορα με τη Σοβιετική Ένωση, κεντρικού ενδιαφέροντος για τη Δύση. Μέχρι το 1980 οι πολίτες και των δύο χωρών απολάμβαναν ταξίδια χωρίς βίζα – κάτι σπάνιο εκείνη την εποχή.

Μετά την Ισλαμική Επανάσταση

Μετά την ανατροπή του Σάχη το 1979 πολλά δυτικά κράτη αποστασιοποιήθηκαν από τη νέα Ισλαμική Δημοκρατία, αλλά η Δυτική Γερμανία επιδίωξε διάλογο. Το 1984 ο υπουργός Εξωτερικών Χανς-Ντίτριχ Γκένσερ ήταν ο πρώτος υψηλόβαθμος δυτικός πολιτικός που επισκέφθηκε το νέο καθεστώς. Ακολούθησαν και άλλοι Γερμανοί υπουργοί. Ωστόσο, οι πολιτικές εντάσεις, οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και οι πολιτικές της ιρανικής ηγεσίας έδωσαν σταδικά τέλος στην κάποτε στενή γερμανο-ιρανική συνεργασία.

Επιμέλεια: Κώστας Αργυρός

Πηγή: Deutsche Welle