Πετρέλαιο, σπάνιες γαίες και μικροτσίπ: Αυτά είναι τα όπλα της παγκόσμιας ισχύος

Η κίνηση του Ιράν να αποκόψει το Στενό του Ορμούζ και να μετατρέψει το πετρέλαιο σε όπλο πολέμου σηματοδοτεί μια νέα φάση στον ανταγωνισμό του 21ου αιώνα για την παγκόσμια ισχύ — μια φάση που θα καθοριστεί από τον έλεγχο κρίσιμων πρώτων υλών και της ενέργειας, σύμφωνα με τη Wall Street Journal.

Αντιμέτωπη με μια σφοδρή εκστρατεία αεροπορικών επιδρομών από τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, η Τεχεράνη έχει εξαπολύσει μια ασύμμετρη αντεπίθεση, χρησιμοποιώντας τις ενεργειακές προμήθειες ως «όπλο».

Το Ιράν έχει ουσιαστικά παραλύσει το Στενό του Ορμούζ, μια θαλάσσια οδό από την οποία διέρχεται συνήθως το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου. Την Τετάρτη έπληξε το Ρας Λαφάν στο Κατάρ, όπου βρίσκεται η μεγαλύτερη μονάδα υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στον κόσμο, ως αντίποινα για πλήγμα σε ιρανικό κοίτασμα φυσικού αερίου. Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ απείλησε εν τω μεταξύ να «χτυπήσει και να καταστρέψει» τις ενεργειακές εγκαταστάσεις του Ιράν, αν η χώρα δεν ανοίξει το Στενό του Ορμούζ μέσα εντός 48 ωρών.

Η κλιμάκωση αυτή απειλεί να προκαλέσει νέους κραδασμούς στις διεθνείς αγορές, οι οποίες ήδη δοκιμάζονται από μια αύξηση 50% στις τιμές του πετρελαίου από την έναρξη του πολέμου. Παράλληλα, οι  τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν σχεδόν διπλασιαστεί.

Μπορείτε να δείτε ΕΔΩ όλες τις εξελίξεις για την κρίση στη Μέση Ανατολή

Πρόκειται για μια εντυπωσιακή υπενθύμιση του σημαντικού ρόλου της ενέργειας για την παγκόσμια οικονομία και για περαιτέρω απόδειξη ότι τα θεμέλια της στρατιωτικής και οικονομικής ισχύος μετατοπίζονται από το λογισμικό και την πληροφορία πίσω στους «σκληρούς», φυσικούς πόρους — από το πετρέλαιο στις σπάνιες γαίες και τη βιομηχανική ισχύ.

Ο κίνδυνος για τα κράτη που δεν τα διαθέτουν κυμαίνεται από εκτίναξη του πληθωρισμού και οικονομική ύφεση έως και παρεμπόδιση της ανάπτυξης της τεχνητής νοημοσύνης και των στρατών του μέλλοντος.

Πέρυσι, η Κίνα αξιοποίησε τον έλεγχο που διαθέτει περίπου στο 90% της παγκόσμιας παραγωγής μαγνητών σπάνιων γαιών για να φέρει τις ΗΠΑ σε δύσκολη θέση στις εμπορικές διαπραγματεύσεις. Περιορίζοντας την πρόσβαση σε μέταλλα που χρησιμοποιούνται σε αυτοκίνητα, όπλα και ηλεκτρονικά, το Πεκίνο ανάγκασε τα αμερικανικά εργοστάσια να μειώσουν ή να σταματήσουν την παραγωγή και την Ουάσιγκτον να μετριάσει τις απαιτήσεις της.

«Ο ανταγωνισμός μεταξύ μεγάλων δυνάμεων έχει επιστρέψει στα βασικά: ποιος ελέγχει τους φυσικούς πόρους από τους οποίους εξαρτώνται οι σύγχρονες οικονομίες και οι στρατοί», δήλωσε η Άλις Γκάουερ της Azure Strategy, μιας συμβουλευτικής εταιρείας πολιτικού ρίσκου στο Λονδίνο. «Η ενέργεια, τα κρίσιμα ορυκτά και η βιομηχανική ισχύς αποτελούν μοχλό πίεσης, όχι απλώς οικονομικά περιουσιακά στοιχεία».

Για δεκαετίες, η δυτική αντίληψη ήταν ότι η γεωγραφία παύει να καθορίζει τη μοίρα των κρατών. Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, οι νικητές του 21ου αιώνα θα καθορίζονταν λιγότερο από τον έλεγχο εδαφών και πρώτων υλών και περισσότερο από την κυριαρχία στο κεφάλαιο, την τεχνολογία και τα παγκόσμια δίκτυα.

Ωστόσο, η πρόσφατη «εργαλειοποίηση» των εφοδιαστικών αλυσίδων υπενθυμίζει με έντονο τρόπο ότι, αντί να εξαφανίζει τη φυσική γεωγραφία, η εποχή της παγκοσμιοποίησης την έχει μετατρέψει σε ένα ενδεχομένως ακόμη πιο ισχυρό όπλο.

«Υπάρχει πολλή συζήτηση για το ότι τα πάντα είναι ψηφιακά και ότι το λογισμικό κυριαρχεί, αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν πολλοί φυσικοί περιορισμοί που καθορίζουν τη γεωπολιτική», δήλωσε ο Έντουαρντ Φίσμαν, διευθυντής του Κέντρου Γεωοικονομικών Μελετών στο Council on Foreign Relations.

«Η πιο αποτελεσματική χρήση οικονομικού πολέμου που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια ήταν το κινεζικό εμπάργκο στις σπάνιες γαίες», δήλωσε ο Φίσμαν.

Η κυβέρνηση Τραμπ έχει προβάλει την αμερικανική ενεργειακή αυτάρκεια, επιχειρώντας να δημιουργήσει ένα «φρούριο» ανθεκτικό στον οικονομικό εξαναγκασμό.

«Η κυρίαρχη θέση των ΗΠΑ στην ενέργεια, ως ο κορυφαίος παραγωγός και εξαγωγέας πετρελαίου και φυσικού αερίου παγκοσμίως, μας έχει επιτρέψει να μην εξαρτόμαστε από την ελεύθερη ροή πετρελαίου μέσω του Στενού του Ορμούζ όπως άλλες χώρες», δήλωσε η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Τέιλορ Ρότζερς. «Και οι συνεχιζόμενες στρατιωτικές επιχειρήσεις έχουν στην πραγματικότητα αναδείξει τη σημασία της εγχώριας παραγωγής ενέργειας».

Με ώθηση από τις εξορύξεις σχιστολιθικού πετρελαίου (shale oil), οι Ηνωμένες Πολιτείες μετατράπηκαν από μεγάλο εισαγωγέα στον μεγαλύτερο παραγωγό πετρελαίου στον κόσμο. Ωστόσο, επειδή το αργό πετρέλαιο τιμολογείται σε παγκόσμιο επίπεδο, αυτή η εγχώρια αφθονία δεν μπορεί να προστατεύσει τους Αμερικανούς από διεθνείς διαταραχές στην προσφορά και την εκτίναξη των τιμών.

Περίπου το 90% του πετρελαίου που μεταφέρεται δια θαλάσσης διέρχεται από οκτώ παγκόσμια σημεία και θαλάσσιες οδούς, μεταξύ των οποίων το Στενό του Ορμούζ, το Μπαμπ ελ-Μαντέμπ — για το οποίο οι Χούθι στην Υεμένη, σύμφωνα με πρόσφατες προειδοποιήσεις του Ιράν, ήταν έτοιμοι να κλείσουν — και το Στενό της Μαλάκα κοντά στη Σιγκαπούρη.

Οι απειλές για αυτούς τους ενεργειακούς «διαδρόμους» αναγκάζουν τις ναυτιλιακές εταιρείες να ακολουθούν μακρές και δαπανηρές παρακάμψεις, με τελικό κόστος που μετακυλίεται στους καταναλωτές. Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως στο Στενό του Ορμούζ, δεν υπάρχουν εναλλακτικές θαλάσσιες διαδρομές, γεγονός που μπορεί ουσιαστικά να πλήξει την προσφορά.

Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι αρχίζουν να σκέφτονται περισσότερο όπως οι στρατιωτικοί αναλυτές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου ή του Ψυχρού Πολέμου, οι οποίοι εξέταζαν πώς όλοι οι πόροι της κοινωνίας μπορούν να κινητοποιηθούν και να προστατευθούν στο πλαίσιο μιας πολεμικής προσπάθειας. Για να αποτραπούν ελλείψεις, η κυβέρνηση έχει αποκτήσει μερίδια σε μεταλλευτικές εταιρείες και χρησιμοποιεί νέα εργαλεία για την ενίσχυση της παραγωγής πυρομαχικών.

Διαδοχικές αμερικανικές κυβερνήσεις έχουν λάβει μέτρα για την αντιμετώπιση των ευπαθειών. Διοικήσεις των ΗΠΑ έχουν πιέσει παγκόσμιες εταιρείες ημιαγωγών, όπως ο ταϊβανέζικος κολοσσός TSMC, να κατασκευάσουν εργοστάσια τσιπ στις ΗΠΑ, ώστε μια σύγκρουση στην Ασία να μην παραλύσει την αμερικανική βιομηχανία.

Τον περασμένο μήνα, ο Τραμπ ανακοίνωσε το Project Vault, ένα κυβερνητικά υποστηριζόμενο ταμείο 12 δισ. δολαρίων για τη δημιουργία αποθεμάτων κρίσιμων ορυκτών για βιομηχανική χρήση σε περιόδους έκτακτης ανάγκης. Τη Δευτέρα, η Ουάσιγκτον κατέληξε σε προκαταρκτική συμφωνία με την αυστραλιανή μεταλλευτική εταιρεία Lynas για τη διασφάλιση σπάνιων γαιών, μια αγορά που κυριαρχείται από την Κίνα.

«Επειδή αποτελεί πολιτική προτεραιότητα, οι ΗΠΑ βρίσκονται σε καλύτερη θέση απ’ ό,τι στο παρελθόν απέναντι στην Κίνα», δήλωσε ο Μόργκαν Μπαζιλιάν, διευθυντής του Ινστιτούτου Payne. Ωστόσο, πρόσθεσε ότι η αναπλήρωση των αποθεμάτων πυρομαχικών εν μέσω των συγκρούσεων στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή θα αυξήσει τη ζήτηση για ορισμένα ορυκτά.

Και με πολλά έργα μεταλλευτικών υποδομών με αμερικανική στήριξη να απέχουν χρόνια από την ολοκλήρωσή τους, η Κίνα θα μπορούσε ακόμη να προκαλέσει διαταραχές εάν οι σχέσεις επιδεινωθούν.

Πέρα από τους φυσικούς πόρους, οι ανταγωνιστές των ΗΠΑ έχουν στη διάθεσή τους και πολλούς άλλους μοχλούς πίεσης.

Η Κίνα είναι ο κυρίαρχος προμηθευτής φαρμακευτικών πρώτων υλών, όπως η ιβουπροφαίνη που χρησιμοποιείται σε παυσίπονα, καθώς και ορισμένων αντιβιοτικών. Επίσης ηγείται παγκοσμίως στην παραγωγή μπαταριών λιθίου-ιόντων και παράγει μαζικά παλαιότερης γενιάς ημιαγωγούς. Ένας περιορισμός των εξαγωγών θα μπορούσε να προκαλέσει σοβαρό πλήγμα στις αμερικανικές βιομηχανίες.

Οι γεωγραφικές παγίδες δεν προσφέρουν εύκολες λύσεις. Οι αξιωματούχοι πρέπει είτε να δημιουργήσουν εναλλακτικές λύσεις είτε να βασιστούν στην αποτροπή.

Ωστόσο, η παράκαμψη μιας διαδρομής όπως το Στενό του Ορμούζ απαιτεί εκτεταμένα αμυντικά μέτρα και νέους αγωγούς, η κατασκευή των οποίων θα διαρκούσε χρόνια. Η προμήθεια κρίσιμων ορυκτών συχνά συνεπάγεται δραστηριοποίηση σε ασταθή πολιτικά περιβάλλοντα, όπως η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό ή η Μοζαμβίκη.

Στο μέλλον, χώρες ενδέχεται να χρησιμοποιήσουν οικονομική πίεση για να αναγκάσουν τις ΗΠΑ να υποχωρήσουν, εκτιμώντας ότι οι πολιτικοί δεν θα αντέξουν την αύξηση των τιμών και τις ελλείψεις.

Πηγή: skai.gr