Τα «παγωμένα» 120 δισ. που κρατούν «όμηρο» το Ιράν: Ο αόρατος οικονομικός πόλεμος

Ενώ οι γεωπολιτικές ισορροπίες στη Μέση Ανατολή κρέμονται από μια κλωστή, ένας παράλληλος οικονομικός πόλεμος εξελίσσεται στα τραπεζικά συστήματα και τα διπλωματικά γραφεία. Στο επίκεντρο βρίσκονται τα «παγωμένα» περιουσιακά στοιχεία του Ιράν, ένας πολύπλοκος «θησαυρός» που εκτιμάται ότι αγγίζει τα 120 δισεκατομμύρια δολάρια και αποτελεί ένα ισχυρό διαπραγματευτικό χαρτί της Δύσης απέναντι στην Τεχεράνη.

Πού βρίσκονται, γιατί παραμένουν δεσμευμένα και πώς η τύχη τους συνδέεται με την ασφάλεια στο Στενό του Ορμούζ και την παγκόσμια αγορά ενέργειας; 

Ο χάρτης των «παγωμένων» κεφαλαίων

Τα ιρανικά κεφάλαια δεν βρίσκονται συγκεντρωμένα σε έναν λογαριασμό ή σε κάποιο θησαυροφυλάκιο. Αντίθετα, συνθέτουν ένα παζλ από καταθέσεις, ομόλογα και ακίνητα που παραμένουν δεσμευμένα λόγω κυρώσεων και νομικών περιορισμών. Μέρος τους φέρεται να βρίσκεται στην Κίνα, το Κατάρ, το Ιράκ και την Ιαπωνία.  

• Κίνα, ο μεγάλος «κουμπαράς»: Υπολογίζεται ότι πάνω από 20 δισ. δολάρια παραμένουν σε κινεζικές τράπεζες. Πρόκειται κυρίως για έσοδα που προέρχονται από εξαγωγές πετρελαίου. Παρότι η Κίνα αποτελεί τον βασικό εμπορικό εταίρο του Ιράν, οι τράπεζές της αποφεύγουν να προχωρήσουν σε αποδέσμευση ρευστότητας, υπό τον φόβο αμερικανικών κυρώσεων, επιτρέποντας στην Τεχεράνη περιορισμένη χρήση τους κυρίως για αγορές κινεζικών προϊόντων. 
• Το θρίλερ του Κατάρ: Ποσό περίπου 6 δισ. δολ. μεταφέρθηκε το 2023 από τη Νότια Κορέα στην Ντόχα, στο πλαίσιο μιας συμφωνίας ανταλλαγής κρατουμένων. Ωστόσο, η πρόσβαση σε αυτά τα κεφάλαια πάγωσε εκ νέου μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023. Σήμερα, τα κεφάλαια αυτά φέρονται να αποτελούν βασικό δέλεαρ στις μυστικές διαπραγματεύσεις που διεξάγονται στο Ισλαμαμπάντ.
• Ιράκ και Ιαπωνία: Περίπου 10 δισ. δολάρια παραμένουν δεσμευμένα στη Βαγδάτη τα οποία προέρχονται από πωλήσεις φυσικού αερίου, ενώ σημαντικά κεφάλαια βρίσκονται σε τράπεζες του Τόκιο και του Λουξεμβούργου. Η Ουάσιγκτον επιτρέπει την αποδέσμευση μικρών ποσών μόνο για ανθρωπιστικούς σκοπούς ή για την αποπληρωμή χρεών σε τρίτες χώρες, όπως το Τουρκμενιστάν.

Και τα υπόλοιπα; 

Πέρα από τα κεφάλαια που βρίσκονται σε τραπεζικούς λογαριασμούς, το υπόλοιπο αφορά ένα ευρύτερο σύνολο περιουσιακών στοιχείων, ακίνητα, μετοχές, χρυσός και επενδύσεις, που παραμένουν παγωμένα εδώ και δεκαετίες

Έτσι, τα περίπου 36 δισεκατομμύρια που συνδέονται με τραπεζικούς λογαριασμούς αποτελούν μόνο το άμεσα «διαπραγματεύσιμο» σκέλος, ενώ το υπόλοιπο αφορά ένα σύνθετο πλέγμα απαιτήσεων και περιουσιακών στοιχείων με μακροχρόνιες νομικές εκκρεμότητες (δικαστικές αποζημιώσεις που έχουν επιδικαστεί σε θύματα επιθέσεων και παραμένουν σε διαδικασία εκτέλεσης.)

• Ακίνητα: Μόνο στις ΗΠΑ, το Ιράν κατέχει ακίνητα αξίας άνω των 50 εκατομμυρίων δολαρίων που έχουν δεσμευτεί από το 1979. Στην Ευρώπη, κυρίως σε Γαλλία, Γερμανία και Ηνωμένο Βασίλειο κτίρια πρεσβειών, εμπορικά κέντρα και επενδυτικά ακίνητα ανήκουν σε ιρανικά ιδρύματα (όπως το Ίδρυμα Alavi), η αξία των οποίων έχει εκτοξευθεί λόγω του real estate, αλλά παραμένουν στον πάγο λόγω νομικών εκκρεμοτήτων. 
• Χρυσός και συνάλλαγμα: Ένα σημαντικό μέρος των αποθεμάτων της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν βρίσκεται σε ράβδους χρυσού και σε ξένο συνάλλαγμα σε τράπεζες της Ελβετίας και της Τουρκίας. Οι κυρώσεις και το σύστημα διεθνών πληρωμών περιορίζουν τη δυνατότητα πρόσβασης ή μεταφοράς τους.
• Διεθνείς επενδύσεις: Πριν από τις κυρώσεις, το Ιράν (μέσω του Iran Foreign Investment Company) είχε αγοράσει μετοχές σε κολοσσούς της παγκόσμιας βιομηχανίας, όπως η ThyssenKrupp στη Γερμανία και άλλες πολυεθνικές στον τομέα των πετρελαιοειδών και της τεχνολογίας. Τα μερίσματα αυτών των επενδύσεων παραμένουν δεσμευμένα σε ειδικούς λογαριασμούς, χωρίς δυνατότητα πλήρους μεταφοράς στην Τεχεράνη.
• «Λιμνάζοντα» κεφάλαια: Σε χώρες όπως η Ινδία, κεφάλαια από την εποχή των αγορών ιρανικού πετρελαίου σε τοπικό νόμισμα παραμένουν ουσιαστικά «παγωμένα», καθώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν μόνο για συγκεκριμένες εμπορικές συναλλαγές εντός της χώρας.

Γιατί η Δύση τα κρατά «παγωμένα»

Η δέσμευση των ιρανικών κεφαλαίων δεν αποτελεί απλώς ένα οικονομικό μέτρο, αλλά εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης για την Ουάσιγκτον και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Κι αυτό, για τρεις λόγους: 

• Πυρηνικό πρόγραμμα: Μετά την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία JCPOA το 2018, οι κυρώσεις επανήλθαν σε πλήρη ισχύ. Η Δύση θεωρεί ότι η άμεση ρευστότητα θα μπορούσε να ενισχύσει τις πυρηνικές δραστηριότητες της Τεχεράνης.
• Χρηματοδότηση των «proxies»: Οι αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες υποστηρίζουν ότι κάθε δολάριο που αποδεσμεύεται, κινδυνεύει να καταλήξει στον εξοπλισμό των Χούθι στην Υεμένη ή της Χεζμπολάχ στον Λίβανο.
• Ασφάλεια θαλάσσιων οδών: Σύμφωνα με το Axios η αποδέσμευση μέρους των κεφαλαίων συνδέεται πλέον άμεσα με την εγγύηση του Ιράν ότι δεν θα παρεμποδίσει τη διέλευση των δεξαμενόπλοιων από το Στενό του Ορμούζ, από όπου διέρχεται το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης πετρελαίου.

Το «αγκάθι» των δικαστικών αποφάσεων

Πέρα όμως από τη γεωπολιτική διάσταση, υπάρχει και μια νομική πραγματικότητα, που περιορίζει ακόμη περισσότερο τα περιθώρια κινήσεων. Στις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν εκδοθεί δεκάδες αποφάσεις που επιδικάζουν αποζημιώσεις σε θύματα τρομοκρατικών επιθέσεων. Σύμφωνα με την Wall Street Journal, αμερικανικά δικαστήρια έχουν εκδώσει αποφάσεις που υποχρεώνουν το Ιράν να καταβάλει πάνω από 40-50 δισ. σε οικογένειες θυμάτων (από την επίθεση στους πεζοναύτες στη Βηρυτό το 1983 έως και πρόσφατες επιθέσεις). Ετσι, έχει δημιουργηθεί μια επιπλέον νομική δέσμευση, γιατί ακόμα και αν ο Λευκός Οίκος θέλει να αποδεσμεύσει τα κεφάλαια, οι δικαστικές αποφάσεις λειτουργούν ως ανεξάρτητο εμπόδιο που κρατά τα χρήματα σε αμερικανικό έδαφος.

Η στρατηγική της «ανθρωπιστικής διόδου»

Υπάρχει ωστόσο και μια περίπτωση που περιορισμένα κεφάλαια του Ιράν έχουν τη δυνατότητα να… κινηθούν. Ο μηχανισμός SHTA (Swiss Humanitarian Trade Arrangement) αποτελεί μια προσπάθεια της Δύσης να ελέγξει τη ροή των δεσμευμένων κεφαλαίων προς το Ιράν. Όπως αναφέρουν το BBC και ο Economist, το σύστημα αυτό δεν αφορά απλώς το «πάγωμα» χρημάτων, αλλά τη διαχείριση του τρόπου με τον οποίο μπορούν να χρησιμοποιηθούν. Κεφάλαια που βρίσκονται σε χώρες όπως το Ιράκ ή το Κατάρ κατευθύνονται κυρίως σε πληρωμές για τρόφιμα, φάρμακα και αγροτικά εφόδια.

Με αυτόν τον τρόπο, η Δύση επιχειρεί να απαντήσει στην κριτική ότι οι κυρώσεις επιβαρύνουν τον πληθυσμό, διατηρώντας παράλληλα τον αυστηρό έλεγχο ώστε τα κεφάλαια να μην διοχετευτούν σε στρατιωτικούς σκοπούς.

Η καθημερινότητα πίσω από τα «παγωμένα» δισεκατομμύρια

Πίσω από τα δισεκατομμύρια που παραμένουν «κλειδωμένα» σε τραπεζικούς και ψηφιακούς λογαριασμούς, κρύβεται μια σκληρή καθημερινότητα για περίπου 88 εκατομμύρια Ιρανούς. Η αδυναμία πρόσβασης σε συνάλλαγμα επηρεάζει τρία βασικά μέτωπα:

• Πληθωρισμός στο ράφι: Με το εθνικό νόμισμα να καταρρέει λόγω της έλλειψης ρευστότητας, ο πληθωρισμός στα είδη πρώτης ανάγκης ξεπερνά συχνά το 40-50%. Για μια μέση οικογένεια, το κρέας και τα εισαγόμενα προϊόντα έχουν μετατραπεί από είδη καθημερινότητας σε είδη πολυτελείας.
• Φάρμακα στη μαύρη αγορά: Παρά τις ανθρωπιστικές διόδους, οι γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και ο φόβος των τραπεζών προκαλούν συχνά ελλείψεις σε εξειδικευμένα φάρμακα (π.χ. για καρκινοπαθείς ή σπάνιες παθήσεις). Η μαύρη αγορά ανθεί, με τις τιμές να είναι απρόσιτες για τον μέσο μισθωτό.
• Brain drain: Η οικονομική ασφυξία οδηγεί τη νέα, μορφωμένη γενιά των Ιρανών στην αναζήτηση εργασίας στο εξωτερικό. Η Τεχεράνη χάνει το πιο δυναμικό κομμάτι του πληθυσμού της, όχι λόγω έλλειψης γνώσης, αλλά λόγω έλλειψης χρηματοδότησης και ευκαιριών. 

«Τα παγωμένα δολάρια δεν λείπουν μόνο από την κυβέρνηση. Λείπουν από το τραπέζι του κάθε πολίτη που βλέπει την αγοραστική του δύναμη να εξατμίζεται», σημειώνουν αναλυτές της αγοράς.

Το «crypto-καταφύγιο»

Σε αυτό το σύνθετο τοπίο, από τις αρχές του έτους, έχει προστεθεί ένας ακόμη παράγοντας στο οικονομικό πεδίο αντιπαράθεσης. Η Τεχεράνη προσπαθώντας να βρει τρόπους να παρακάμψει το παραδοσιακό τραπεζικό σύστημα έχει στραφεί στα κρυπτονομίσματα. Ετσι, χρησιμοποιεί το πλεόνασμα ενέργειάς της για να παράγει bitcoin, το οποίο στη συνέχεια χρησιμοποιεί για να πληρώσει τις υποχρεώσεις της. 

Αυτό έχει οδηγήσει το Υπουργείο Οικονομικών των ΗΠΑ σε ένα «κυνήγι μαγισσών» στον ψηφιακό χώρο, με στοχευμένες κινήσεις εντοπισμού και δέσμευσης ψηφιακών πορτοφολιών που συνδέονται με ιρανικά συμφέροντα.

Το θρίλερ της επόμενης φάσης 

Τις τελευταίες μέρες και στο πλαίσιο των διαπραγματεύσεων για λήξη του πολέμου κυκλοφορούν πληροφορίες που κάνουν λόγο για έντονη κινητικότητα γύρω από το θέμα των ιρανικών παγωμένων περιουσιακών στοιχείων. Παρά τις φήμες για «πράσινο φως» στην αποδέσμευση μέρους των κεφαλαίων, ο Λευκός Οίκος διατηρεί σκληρή στάση. Την ίδια στιγμή το Κογκρέσο ασκεί ασφυκτικές πιέσεις, θεωρώντας ότι οποιαδήποτε παραχώρηση θα εκλαμβανόταν ως αδυναμία από την Τεχεράνη.

Για την Τεχεράνη, τα παγωμένα δισεκατομμύρια αποτελούν σανίδα σωτηρίας για μια οικονομία που μαστίζεται από τον πληθωρισμό (και που μετά τον πόλεμο θα χρειαστεί αρκετά δισεκατομμύρια για ανοικοδόμηση).

Όπως σημειώνει η Wall Street Journal, «σε αυτόν τον πόλεμο, οι κεντρικοί τραπεζίτες είναι εξίσου σημαντικοί με τους στρατηγούς». 

Το αν και πότε θα «ανοίξουν οι κρουνοί» θα καθορίσει αν η Μέση Ανατολή θα οδηγηθεί σε μια εύθραυστη αποκλιμάκωση ή σε μια νέα, σκοτεινή περίοδο αστάθειας.

Πηγή: skai.gr