Της Μαρίνας Χαραλάμπους
Λίγο πριν από την έναρξη των Πανελληνίων, το άγχος κορυφώνεται όχι μόνο για τους μαθητές αλλά και για τις οικογένειές τους. Πώς μπορεί ένας γονιός να στηρίξει πραγματικά το παιδί του χωρίς να του προσθέτει πίεση; Πότε το στρες θεωρείται φυσιολογικό και πότε χρειάζεται παρέμβαση ειδικού; Ο ψυχίατρος-ψυχοθεραπευτής Αριστοτέλης Βάθης μιλά για τα πιο συχνά σημάδια άγχους στους υποψηφίους, τα λάθη που κάνουν συχνά οι γονείς (ακόμη κι’αν έχουν τις καλύτερες προθέσεις) και τις πρακτικές που μπορούν να βοηθήσουν τους εφήβους να διαχειριστούν αυτή τη δύσκολη και απαιτητική περίοδο με μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα.
Γονείς και Πανελλήνιες: Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη στήριξη και την πίεση
Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα σημάδια άγχους που εμφανίζουν οι μαθητές κατά την περίοδο των εξετάσεων;
Οι εκδηλώσεις του άγχους δεν διαφέρουν ποιοτικά από ό,τι σε άλλες χρονικές περιόδους, αλλά τους τελευταίους μήνες μπορεί να γίνουν πολύ πιο έντονες. Σε σωματικό επίπεδο, οι μαθητές αναφέρουν συχνά αϋπνία ή εφιάλτες, ταχυκαρδία, δύσπνοια, πονοκεφάλους, ζάλη, μειωμένη όρεξη και πεπτικές διαταραχές. Σε νοητικό επίπεδο εμφανίζονται δυσκολία συγκέντρωσης, απομνημόνευσης και αρνητικές σκέψεις τύπου «δεν θα τα καταφέρω», ενώ η καταστροφολογία — το να φαντάζεται κανείς την αποτυχία και το αδιέξοδο — είναι συχνό. Σε επίπεδο συμπεριφοράς, παρατηρούνται ευερεθιστότητα, κοινωνική απόσυρση, αναβλητικότητα και, σε πιο έντονες περιπτώσεις, κρίσεις πανικού.
Αξίζει επίσης να διακρίνουμε το άγχος που συνοδεύει την όλη διάρκεια της προετοιμασίας από το λεγόμενο «άγχος επίδοσης», που εκδηλώνεται λίγο πριν ή μέσα στην αίθουσα των εξετάσεων. Αυτός ο δεύτερος τύπος άγχους μπορεί να παρεμποδίσει ακόμα και έναν άριστα προετοιμασμένο μαθητή καθώς το μυαλό «μπλοκάρει» και δεν μπορεί να αποδώσει.
Πότε το άγχος θεωρείται «φυσιολογικό» και πότε αρχίζει να επηρεάζει αρνητικά την απόδοση και την ψυχική υγεία του παιδιού;
Το άγχος σε ένα βαθμό είναι κινητοποιητικό και μια μέτρια ανησυχία πριν από σημαντικές εξετάσεις είναι αναμενόμενη. Όταν όμως αρχίζει να διαταράσσει τον ύπνο, τη συγκέντρωση, αν οδηγεί στην εμφάνιση ψυχοσωματικών συμπτωμάτων ή επηρεάζει τη γενικότερη ικανότητα λειτουργίας του παιδιού, τότε σημαίνει ότι έχει γίνει πλέον υπερβολικό. Σε πιο βαριές περιπτώσεις μπορεί να εμφανίζονται κρίσεις πανικού ή συμπτώματα κατάθλιψης — ακόμα και αυτοκτονικές σκέψεις.
Ένας χρήσιμος κλινικός κανόνας: αν τα συμπτώματα διαρκούν περισσότερο από δύο εβδομάδες, εμφανίζονται σχεδόν καθημερινά και επηρεάζουν σε σημαντικό βαθμό τη λειτουργικότητα του παιδιού, τότε δεν μιλάμε πλέον για φυσιολογική αντίδραση στο στρες. Εάν ο μαθητής αδυνατεί να συγκεντρωθεί γιατί το άγχος τον παραλύει, τότε πρόκειται για κατάσταση που χρειάζεται ψυχιατρική αξιολόγηση.
Ποια λάθη κάνουν συχνά οι γονείς στην προσπάθειά τους να βοηθήσουν το παιδί τους στις εξετάσεις;
Τα περισσότερα λάθη γίνονται με τις καλύτερες προθέσεις και αυτό τα κάνει ιδιαίτερα δύσκολο να αναγνωριστούν. Ο συνεχής έλεγχος με ερωτήσεις όπως «πόσο διάβασες σήμερα;» ή «ετοιμάστηκες;» προσθέτει πίεση. Τυχόν συγκρίσεις με συμμαθητές ή αδέλφια και η μεταφορά του γονεϊκού άγχους στο παιδί καθ’οιονδήποτε τρόπο, είναι εξίσου επιβαρυντικές. Ένα από τα πιο επικίνδυνα μηνύματα, άμεσο ή έμμεσο, είναι το «μόνο αν περάσεις θα είμαι περήφανος», γιατί συνδέει την αγάπη και την αποδοχή με τις επιδόσεις. Τέλος, η κριτική αμέσως μετά από κάθε εξέταση αυξάνουν το άγχος και αποκαρδιώνουν το παιδί, σε μια στιγμή που έχει ανάγκη να πάρει μια ανάσα και όχι την ανάκριση ή τον καταλογισμό ευθυνών.
Ένα άλλο λάθος που περνά συχνά απαρατήρητο είναι η υπερεμπλοκή: ο γονιός που κάθεται δίπλα στο παιδί κάθε βράδυ, ελέγχει το διάβασμα και οργανώνει τις σημειώσεις, στέλνει ασυνείδητα ένα μήνυμα που ακούγεται ως «δεν σε εμπιστεύομαι», υπονομεύοντας έτσι την αυτοπεποίθηση του εφήβου. Στον αντίποδα, το λάθος της υποτίμησης — «άντε, είναι εύκολα, γιατί κλαις;» — αναγκάζει το παιδί να κρύψει το άγχος του, αποκόπτοντας ουσιαστικά το κανάλι επικοινωνίας με τους γονείς.
Με ποιους τρόπους μπορούν οι γονείς να στηρίξουν ουσιαστικά ένα παιδί που δίνει Πανελλήνιες χωρίς να του προσθέτουν πίεση;
Η ουσιαστική στήριξη είναι περισσότερο μια παρουσία παρά μια καθοδήγηση. Το πρώτο και σημαντικότερο βήμα είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη προς το παιδί και ένα κλίμα ηρεμίας στο σπίτι — ησυχία, αποφυγή οικογενειακών εντάσεων. Σε πρακτικό επίπεδο, οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν στην οργάνωση ενός ρεαλιστικού προγράμματος μελέτης με διαλείμματα, να φροντίσουν για ισορροπημένη διατροφή, να ενθαρρύνουν τον επαρκή ύπνο και μια μικρή ήπια σωματική δραστηριότητα ημερησίως. Είναι πολύ σημαντικό να είναι έτοιμοι απλά να ακούσουν, χωρίς διάθεση κριτικής, χωρίς να το διορθώνουν ή να προσπαθούν του προσφέρουν αμέσως λύσεις.
Το άγχος των γονέων είναι «μεταδοτικό»: όταν ο γονιός διατηρεί μια ήρεμη στάση, το νευρικό σύστημα του εφήβου το προσλαμβάνει και ηρεμεί αντανακλαστικά. Ο γονιός δηλαδή δεν είναι απλώς υποστηρικτής, αλλά λειτουργεί και ως ένας βιολογικός ρυθμιστής για τον έφηβο.
Για την ημέρα της εξέτασης ειδικά: προσφέρετε ένα ήρεμο πρωινό, αποφύγετε ερωτήσεις για την ύλη την τελευταία στιγμή και περιοριστείτε σε μια απλή, ειλικρινή φράση εμπιστοσύνης πριν φύγει.
Πόσο σημαντικός είναι ο τρόπος επικοινωνίας μέσα στο σπίτι αυτή την περίοδο και τι θα συμβουλεύατε τους γονείς να αποφεύγουν;
Ο τρόπος επικοινωνίας στο σπίτι αυτή την περίοδο είναι ένας καθοριστικός παράγοντας για την ψυχολογική κατάσταση του μαθητή. Φράσεις που προσβάλλουν την αξιοπρέπειά του— «είσαι ανίκανος», «δεν περιμένω πολλά», «φρόντισε να μην μας κάνεις ρεζίλι» — αφήνουν βαθύ αποτύπωμα και μπορεί να ακυρώσουν κάθε προσπάθεια. Το να μιλά ο γονιός αρνητικά για τις αναμενόμενες επιδόσεις του παιδιού μπροστά σε φίλους και γνωστούς, ή αντίθετα να το φορτώνει με υπερπροσδοκίες «θέλω να βρεις πρώτος», είναι εξίσου επιβαρυντικό. Ο χρυσός κανόνας αυτής της περιόδου είναι απλός: ελαχιστοποιήστε τις συμβουλές, μεγιστοποιήστε τον χρόνο που ακούτε το παιδί.
Η επικοινωνία δεν είναι όμως μόνο λέξεις. Ένα υποτιμητικό βλέμμα, ένας βαθύς αναστεναγμός ή μια τεταμένη σιωπή στο σπίτι, μεταδίδουν μηνύματα εξίσου ισχυρά με τα λόγια και πρέπει να αποφεύγονται.
Εξίσου σημαντικό είναι να μην κυκλοφορούν καταστροφολογικές πληροφορίες στο σπίτι — φράσεις τύπου «λένε ότι φέτος θα είναι πολύ δύσκολα» αγχώνουν περαιτέρω τον μαθητή και δεν προσφέρουν τίποτα ουσιαστικό.
Τι ρόλο παίζουν οι προσδοκίες των γονιών στο άγχος των μαθητών;
Οι προσδοκίες των γονιών έχουν τεράστια επίδραση στο άγχος των παιδιών. Υγιείς προσδοκίες είναι αυτές που εστιάζουν στη διαδικασία και την προσπάθεια, όχι αποκλειστικά στον αριθμό των μορίων. Όταν ένας έφηβος βιώνει τις εξετάσεις «μέσα από τα μάτια» των γονιών του, επωμίζεται διπλό βάρος. Αξίζει επίσης να διακρίνουμε δύο διαφορετικά είδη προσδοκιών: αυτές που το παιδί έχει ενστερνιστεί ως δικές του — και που λειτουργούν κινητοποιητικά — και αυτές που βιώνονται ως «υποχρέωση απέναντι στους γονείς», οι οποίες συνδέονται με πολύ πιο έντονα αισθήματα ενοχής και φόβο αποτυχίας. Έρευνες δείχνουν ότι σημαντικό ποσοστό μαθητών που δεν πετυχαίνουν τους στόχους τους αναφέρουν αισθήματα αναξιότητας και καταθλιπτικά συμπτώματα — συχνά γιατί δεν βίωσαν μόνο τη δική τους απογοήτευση, αλλά και εκείνη των γονιών τους.
Αναρωτηθείτε «θα ήμουν εξίσου περήφανος/η για το παιδί μου αν έπαιρνε 18.000 μόρια αντί για 19.000;». Αν η απάντηση είναι όχι, τότε μάλλον οι προσδοκίες έχουν ξεφύγει από τα όρια της υγιούς υποστήριξης.
Υπάρχουν πρακτικές τεχνικές ή καθημερινές συνήθειες που βοηθούν τους μαθητές να διαχειρίζονται καλύτερα το στρες και την πίεση;
Υπάρχουν αρκετές τεχνικές που ο μαθητής μπορεί να ενσωματώσει εύκολα στην καθημερινότητά του:
Οι βαθιές διαφραγματικές αναπνοές — όπως η τεχνική 4-7-8 — ηρεμούν το νευρικό σύστημα σε λίγα μόλις λεπτά. Για στιγμές έντονης αγωνίας, η τεχνική γείωσης 5-4-3-2-1 βοηθά αποτελεσματικά: αναγνωρίζω 5 πράγματα που βλέπω, 4 που ακούω, 3 που αγγίζω, 2 που μυρίζω, 1 που γεύομαι — μια διαδικασία που επαναφέρει τη σκέψη στο «εδώ και τώρα» και ηρεμεί το νευρικό σύστημα σε δευτερόλεπτα.
Τα προγραμματισμένα διαλείμματα κάθε 45-50 λεπτά μελέτης βελτιώνουν τη συγκέντρωση και αποτρέπουν τη νοητική εξάντληση, ενώ η ήπια αερόβια άσκηση — έστω 30 λεπτά βάδιση ημερησίως — μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης και ενισχύει τον BDNF, έναν παράγοντα που υποστηρίζει άμεσα τη μνήμη και τη μάθηση.
Ο ύπνος 7-8 ωρών δεν είναι πολυτέλεια — είναι βιολογική αναγκαιότητα για εμπέδωση της ύλης και ρύθμιση του συναισθήματος.
Από διατροφικής πλευράς, η αποφυγή υπερβολικής κατανάλωσης καφεΐνης — που επιδεινώνει το άγχος και διαταράσσει τον ύπνο — και η επαρκής ενυδάτωση είναι βασικές προϋποθέσεις. Τα ωμέγα-3 λιπαρά οξέα, που βρίσκονται κυρίως σε λιπαρά ψάρια, βοηθούν τον εγκέφαλο και έχουν ήπια αγχολυτική δράση. ΄
Τέλος, η διατήρηση έστω μιας σύντομης κοινωνικής επαφής με φίλους — χωρίς απαραίτητα να μιλήσουν για εξετάσεις — έχει ισχυρό ρυθμιστικό αποτέλεσμα στο άγχος. Η απομόνωση, αντίθετα, το επιδεινώνει.
Αν ένας γονιός βλέπει το παιδί του να «λυγίζει» από την πίεση, ποια είναι η πρώτη κίνηση που πρέπει να κάνει;
Αν ένας γονιός παρατηρεί ότι το παιδί του καταρρέει από την πίεση, η πρώτη κίνηση δεν είναι να βρει λύσεις — είναι να σταθεί δίπλα του ψυχολογικά. Αυτό σημαίνει να αναγνωρίσει το συναίσθημα χωρίς να το υποβαθμίσει, λέγοντας για παράδειγμα «βλέπω ότι είσαι εξαντλημένος — αυτό είναι φυσιολογικό», και να σταματήσει κάθε πίεση και συμβουλή εκείνη τη στιγμή. Μια βόλτα ή μια ευχάριστη δραστηριότητα μπορεί να κάνει μεγαλύτερη διαφορά από οποιαδήποτε λύση. Αν τα συμπτώματα επιμένουν, η αναζήτηση ψυχιατρικής εκτίμησης δεν πρέπει να καθυστερήσει.
Τι θα συμβουλεύατε έναν γονέα να λέει καθημερινά στο παιδί του αυτή την περίοδο ώστε να το ενθαρρύνει πραγματικά;
Οι λέξεις αφήνουν βαθύ αποτύπωμα, ιδίως σε περιόδους έντονου στρες. Προτιμήστε μηνύματα που επικυρώνουν την προσπάθεια και όχι μόνο το αποτέλεσμα: «δουλεύεις σκληρά — αυτό μετράει», «πιστεύω σε σένα», «κάνε το καλύτερο που μπορείς», «είμαστε δίπλα σου». Ενισχύστε την ταυτότητα του παιδιού πέρα από τις εξετάσεις: «είσαι πολύ περισσότερα από τον βαθμό σου». Εκφράστε άνευ όρων αποδοχή: «Όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, είμαστε εδώ για σένα». Δώστε προοπτική: «οι εξετάσεις είναι μια ευκαιρία, όχι ο μόνος δρόμος — θα βρούμε λύσεις μαζί».
Η ενεργητική ακρόαση — το να ρωτάτε «πώς ένιωσες;» και να ακούτε με πλήρη προσοχή χωρίς να βιάζεστε να «λύσετε» το πρόβλημα — είναι από μόνη της μια από τις πιο ισχυρές μορφές ενθάρρυνσης.
Πώς μπορούν οι γονείς να καταλάβουν ότι το παιδί τους χρειάζεται βοήθεια από ειδικό ψυχικής υγείας;
Η αναζήτηση ειδικού δεν είναι ένδειξη αδυναμίας — είναι πράξη φροντίδας. Αναζητήστε καταρχήν ψυχίατρο αν εμφανίζονται αϋπνία επί πολλές συνεχόμενες νύχτες, σημεία κατάθλιψης, κρίσεις πανικού, απομόνωση, κλάμα και αίσθημα μηδενισμού. Ψυχοσωματικά συμπτώματα χωρίς κάποια οργανική αιτία — πονοκέφαλοι, πόνοι στο στομάχι — είναι επίσης ένδειξη ότι το άγχος και η ψυχολογική πίεση έχει γίνει υπερβολικά. Ιδίως δε αν υπάρχουν εκφράσεις αυτοτιμωρίας ή αυτοκτονικός ιδεασμός, απαιτείται άμεση παρέμβαση.
Ένα πρακτικό δίλημμα πολλών γονέων είναι: «πώς να το προτείνω χωρίς να το φοβίσω ή να το στιγματίσω;». Η απάντηση είναι να παρουσιάσετε τον ειδικό όχι ως «θεραπεία» αλλά ως εργαλείο: «υπάρχουν ειδικοί που βοηθούν αθλητές να αποδίδουν καλύτερα κάτω από πίεση — αυτό ακριβώς κάνουν και για μαθητές».
Αξίζει τέλος να αναφερθεί ότι και οι ίδιοι οι γονείς μπορεί να επωφεληθούν από μια συμβουλευτική συνεδρία, ιδίως αν νιώθουν ότι το δικό τους άγχος επηρεάζει το κλίμα στο σπίτι — η ψυχοθεραπεία των γονέων έχει άμεσα θετικό αποτέλεσμα στο παιδί.
Τι θα λέγατε σε έναν μαθητή που φοβάται ότι η αποτυχία στις Πανελλήνιες θα καθορίσει όλη του τη ζωή;
Πρόκειται για την πιο επικίνδυνη παγίδα, για μαθητές και γονείς. Το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα έχει δομικά μεγιστοποιήσει αυτή την πίεση: μία εξέταση, μία φορά τον χρόνο, καθορίζει ποσοστιαία κατάταξη σε εθνικό επίπεδο. Αυτό δημιουργεί μια κατάσταση που πολλοί νέοι βιώνουν ως αγώνα επιβίωσης. Ωστόσο, αυτή η λογική είναι λανθασμένη: οι Πανελλήνιες αξιολογούν συγκεκριμένες γνώσεις, σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή — δεν μετρούν τη νοημοσύνη, την αξία ή το μέλλον κανενός.
Στη ζωή υπάρχουν πολλά μονοπάτια: επανεξέταση, σπουδές εξωτερικού, ΙΕΚ, επαγγελματικές κατευθύνσεις — και η ζωή έχει αποδείξει ξανά και ξανά ότι το ταξίδι κάθε ανθρώπου είναι μοναδικό και απρόβλεπτο. Η επιστήμη της ψυχολογίας έχει τεκμηριώσει ότι τα άτομα που έχουν αυτοπεποίθηση βλέπουν τα εμπόδια και τις δυσκολίες ως μια ευκαιρία για εξέλιξη, μαθαίνουν από αυτά και τελικά επιτυγχάνουν περισσότερο μακροπρόθεσμα. Αν όμως η εμπειρία βιώνεται ως τραύμα, τότε η ψυχοθεραπεία και προσεγγίσεις όπως το EMDR μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά στην ενδυνάμωση της ψυχικής ανθεκτικότητας.
Ποιο είναι το σημαντικότερο μήνυμα που πρέπει να θυμούνται οι γονείς και οι μαθητές κατά τη διάρκεια των εξετάσεων;
Το πιο ουσιαστικό μήνυμα για γονείς και μαθητές είναι ένα: οι Πανελλήνιες είναι μία πόρτα — όχι ο προορισμός. Ένα παιδί που νιώθει συναισθηματικά ασφαλές, ακόμα και αν δεν επιτύχει τους στόχους του, έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να πετύχει, να αυτογνωριστεί και τελικά να τα καταφέρει στη ζωή. Το πιο σημαντικό δώρο που μπορούν να προσφέρουν οι γονείς είναι η άνευ όρων αγάπη και υποστήριξη — γιατί αυτή είναι η πραγματική βάση πάνω στην οποία χτίζεται η ψυχική ανθεκτικότητα ενός νέου ανθρώπου.
Ο τρόπος με τον οποίο ο έφηβος (και η οικογένεια) θα βιώσει και θα διαχειριστεί αυτή την πρώτη μεγάλη πίεση της ζωής του θα λειτουργήσει ως πρότυπο αντιμετώπισης για κάθε μελλοντική δυσκολία. Ένας νέος που μαθαίνει τώρα να ζητά βοήθεια, να εκφράζει τα συναισθήματά του και να αντιμετωπίζει την αποτυχία χωρίς να καταρρέει, χτίζει ψυχική ανθεκτικότητα για ολόκληρη τη ζωή του. Γι’ αυτό, τόσο οι γονείς όσο και οι ίδιοι οι μαθητές καλούνται να δουν αυτή την περίοδο όχι μόνο ως εξέταση γνώσεων, αλλά μια ευκαιρία για ανάπτυξη του εαυτού του.
Πηγή: skai.gr
